ضرورت بازنگری نقش کمیسیون هوش مصنوعی سازمان نصر ایران در سالگرد تأسیس

کمیسیون هوش مصنوعی سازمان نظام صنفی رایانه‌ای ایران در ۱۱ بهمن ‍۱۴۰۳ تأسیس شد. آن‌طور که «صادق خانی علی‌اکبری»، رئیس وقت این کمیسیون در زمان تأسیس به هوشیو گفته بود، مهم‌‌ترین هدف این سازمان تقویت زیست‌بوم فناوری‌های نوین هوش مصنوعی در ایران با پیگیری مطالبات بخش خصوصی در بازار هوش مصنوعی است. در واقع این کمیسیون به عنوان نهادی صنفی باید با رایزنی با بخش‌های دولتی موجب رشد سهم بخش خصوصی در بازار هوش مصنوعی کشور و شکستن انحصار دولت شود.

تشکیل کمیسیون هوش مصنوعی نصر ایران در زمانی اتفاق افتاد که این فناوری به طور بالقوه به محور گفت‌‌وگوها درباره آینده اقتصاد، حکمرانی و حتی سبک زندگی تبدیل شده بود. همچنین انتخاب آقای خانی علی‌اکبری به عنوان رئیس این کمیسیون که تا قبل از آن ریاست مرکز توسعه هوش مصنوعی مخابرات ایران و همچنین ریاست شورای تخصصی هوش مصنوعی ایران را عهده‌دار بود، نویدبخش جدیت در پیگیری مطالبات بخش خصوصی را می‌داد.

سالگرد یک سالگی کمیسیون هوش مصنوعی نصر ایران

ایجاد توازن میان توانمندی‌ها و نیازمندی‌های محصولات و خدمات هوش مصنوعی، همچنین ایجاد شبکه‌ای پویا از فعالان هوش مصنوعی ایران برای پیگیری مطالبات، مشاوره به مجلس شورای اسلامی در تدوین قوانین و ساختارهای هوش مصنوعی و ارائه راهکار به دولت برای توسعه هوش مصنوعی از جمله وظایف ذکر شده برای این کمیسیون است.

بازتاب فعالیت کمیسیون در رسانه‌‌های مختلف و تلاش برای طرح مسائل بخش خصوصی در تریبون‌های رسانه‌ای از جمله حضور در برنامه‌های گفت‌وگو محور صداوسیما و ارتباط با رسانه‌های تخصصی از جمله فعالیت‌های این کمیسیون در شروع کار بود. همچنین موضع‌گیری شفاف این کمیسیون در خصوص خطرات انحصار دولت و سیاست‌های ناکارآمد، برای برخی سرمایه‌گذاران نشانه‌ای از بلوغ تدریجی زیست‌بوم هوش مصنوعی تلقی می‌شد.

بلوغی که مسیر گفت‌وگو میان بخش خصوصی، حاکمیت و سرمایه را هموارتر می‌کند.

با همه این اوصاف، اولین شوک جدی به کمیسیون هوش مصنوعی نصر ایران در اردیبهشت ۱۴۰۴ وارد شد. جایی که در یک انتقال زود هنگام، ریاست این کمیسیون از صادق خانی علی اکبری به دکتر محمدرضا یمقانی واگذار شد.

«دکتر دلاور زارعی»، رئیس سازمان فناوری ارتباطات شهرداری اردبیل و یکی از اعضای کمیسیون هوش مصنوعی نصر ایران در گفت‌وگویی که با هوشیو داشته درباره این تحول توضیح می‌دهد: «خود ما در کمیسیون هم دلیل این جابه‌جایی را متوجه نشدیم. حتی من در جلسه‌ای که این موضوع اتفاق افتاد اعتراض خود را اعلام کردم. اما به نظر می‌رسد که این تعویض یک دستور بالادستی بود و احتمالا کمیسیون دخالتی در آن نداشته.»

دکتر زارعی همچنین درباره تاثیر این واگذاری ناگهانی ریاست تصریح می‌کند که به دلیل تخصصی بودن این کمیسیون و متخصص بودن همه اعضای آن در زمینه هوش مصنوعی، آن‌چنان فرقی ندارد که ریاست این کمیسیون بر عهده چه کسی باشد و اهداف این کمیسیون به خوبی پیش رفته‌اند. وی در آخر اضافه می‌کند: «اما معمولا بهتر است کسی که در حوزه ارتباطات نفوذ دارد و در این حوزه پیشکسوت است بر صندلی ریاست بنشیند.»

کمیسیون هوش مصنوعی نصر ایران در یک سال گذشته چقدر به اهداف خود نزدیک بوده؟

از اردیبهشت ماه امسال، این کمیسیون فعالیت رسانه‌ای چندانی نداشته و گزارش عملکرد دقیقی از فعالیت‌های آن موجود نیست. اما با نگاهی به آنچه در طول این مدت بر زیست‌بوم هوش مصنوعی گذشته و اظهارنظرهای مختلف می‌شود گمانه‌زنی‌هایی درباره میزان موفقیت فعالیت‌های صنفی این کمیسیون داشت.

به طور مثال، «مهران ضیابری»، رئیس کمیسیون هوش مصنوعی نصر تهران در گفت‌وگویی که ۴ مهر امسال و در جریان نمایشگاه الکامپ با آی‌نو داشت، ادعا کرد که در طول یک سال گذشته زیرساخت‌های زیادی، عمدتا از طریق بخش دولتی یا خصولتی وارد کشور شده اما بخش خصوصی از آن منتفع نشده است. او همچنین به عدم اجرایی شدن قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی کشور اشاره می‌کند. قانونی که احتمالا می‌تواند چالش دسترسی به داده بخش خصوصی را حل کند.

در نتیجه در طول فعالیت کمیسیون هوش مصنوعی نصر ایران، دو چالش اصلی زیست‌بوم هوش مصنوعی کشور یعنی تأمین زیرساخت و دسترسی به داده همچنان حل نشده و پاشنه آشیل بخش خصوصی باقی مانده. این که آیا این کمیسیون در طول مدت فعالیتش مذاکراتی با دولت در جهت رفع این چالش‌ها داشته یا نه و پیشرفت این مذاکرات چقدر بوده دقیقا مشخص نیست.

صادق خانی علی‌اکبری، رئیس پیشین همین کمیسیون نیز در یادداشتی که پاییز امسال توسط هوشیو منتشر شده، از قانون هوش مصنوعی تصویب شده در مجلس و تمرکز بیش از حد آن بر ساختارهای دولتی و محدود شدن نقش بخش خصوصی در آن انتقاد کرده است.

معنی وجود چنین نقصی در قانون مصوبه مجلس می‌تواند این باشد که کمیسیون هوش مصنوعی نصر ایران در انجام وظیفه خود به عنوان بازوی مشورتی مجلس و دولت نتوانسته به خوبی حقوق بخش خصوصی را مطالبه‌ کند.

بازخوانی پیام‌های اولیه در آستانه سال دوم فعالیت دوم کمیسیون هوش مصنوعی نصر ایران

بهره‌گیری از ظرفیت‌های فنی و نیروی انسانی تمام استان‌های کشور، از چشم‌اندازهای مهمی است که کمیسیون هوش مصنوعی نصر ایران می‌تواند آن را محقق سازد. به گفته دکتر زارعی، این کمیسیون هم‌اکنون از ۱۸ استان کشور نماینده دارد و در صورت درخواست سایر استان‌ها، نماینده آن‌ها نیز پس از تصویب هیئت‌مدیره امکان پیوستن به کمیسیون را خواهد داشت؛ گستره‌ای از مشارکت که در میان کمیسیون‌های تخصصی سازمان نصر، یک استثنا محسوب می‌شود.

فشار رقابت‌های ژئوپلیتیک و شتاب تحولات جهانی در توسعه هوش مصنوعی، ساختار تصمیم‌گیری کشور را وادار به واکنش کرده است؛ واکنشی که نمود آن را می‌توان در تصویب قوانین جدید، تأسیس صندوق ملی توسعه هوش مصنوعی و سرمایه‌گذاری‌های کلان زیرساختی مشاهده کرد. اما تحلیلگران معتقدند عبور موفق از مرحله تولید سند به فاز اجرا، بدون تعریف دقیق نقش بازیگران غیردولتی، کشور را در دام یک زیست‌بوم بسته و دولتی گرفتار خواهد کرد.

در این میان، نقش نهادهای واسط نظیر کمیسیون هوش مصنوعی نصر ایران به عنوان بازوی چانه‌زنی هوشمند بخش خصوصی، بیش از پیش حیاتی به نظر می‌رسد. طرح مفاهیم نوینی همچون دیپلماسی هوش مصنوعی و فعال‌سازی ظرفیت‌های رسانه‌ای که در شروع آغاز به کار این کمیسیون به عنوان یک نهاد صنفی مطرح شد، می‌تواند این فناوری را از پستوی بحث‌های فنی به دغدغه‌ای ملی و مطالبه‌ای عمومی تبدیل کند.

با این حال، بررسی وضعیت میدانی حکایت از آن دارد که هم‌زمان با خیز دولت برای پروژه‌های ملی و خرید تجهیزات پردازشی، صدای بخش خصوصی در اتاق‌های تصمیم‌سازی رو به خاموشی رفته است. غیبت یک کمیسیون پویا که بتواند مانع از انحصار دولتی شده و منافع استارتاپ‌ها و شرکت‌های نوآور را در تعاملات بین‌المللی و داخلی نمایندگی کند، زنگ خطری جدی برای آینده این صنعت است.

به نظر می‌رسد اگر کمیسیون هوش مصنوعی نصر نتواند به جایگاه راهبردی و نقش صنفی خود بازگردد، هوش مصنوعی در ایران به سرنوشت سایر صنایع دولتی و کم‌بازده دچار خواهد شد؛ جایی که در آن تفاوت میان یک نهاد تشریفاتی و یک بازوی اثرگذار، تفاوت میان توسعه واقعی و عقب‌ماندگی تاریخی خواهد بود.