داستانی از تلاش برای بقا
قطع اینترنت و چالشهای ارائهدهندگان خدمات هوش مصنوعی در ایران
امین رضا کیفرگیر- ۲۶ دی ۱۴۰۴
یک هفته از قطع اینترنت میگذرد و زیستبوم هوش مصنوعی ایران بجای رقابت با کشورهای منطقه در مسیر توسعه و نوآوری، در تلاش برای بقا به سر میبرد.
یک هفته از بزرگترین قطع دسترسی به ارتباطات در ایران میگذرد. کسبوکارهای دیجیتالی کوچک و بزرگ برای دومین بار در این سال روی خط مرگ و زندگی دستوپنجه نرم میکنند و تا لحظه نگارش این گزارش، خبر مشخصی مبنی بر بازگشت دسترسی به اینترنت نیست.
ترکشهای قطع اینترنت بر تن زیستبوم هوش مصنوعی ایران نیز اصابت کرده است. بسیاری از سرویسدهندگان ابزارهای هوش مصنوعی قادر به ارائه خدمات نیستند و آنهایی که خدمات خود را روی سرویسهای داخلی بنا کردهاند، با کندی و محدودیت همراه هستند و امکان توسعه و آپدیت سرویسهای خود را هم ندارند. ارتباطات درون تیمی این استارتاپها با چالش جدی روبرو است و مشتریان خدمات آنها هم عملاً مجبور به تعطیل کردن قابلیتهای هوش مصنوعی خود شدهاند.
هوش مصنوعی بدون دسترسی به اینترنت بینالملل معنی ندارد
خدمات دهندگان سرویسهای هوش مصنوعی در بخشهای مختلف با چالشهای حیاتی روبرو هستند. فلوچت، سرویس ارائه خدمات چتبات پشتیبانی مشتری به طور کامل از دسترس خارج شده است. «علی نادری»، مدیرعامل این استارتاپ به هوشیو توضیح میدهد: «یکی از مهمترین مشتریان چتبات هوش مصنوعی فلوچت، بانک کشاورزی است.»
نادری در ادامه توضیح میدهد که در شرایط فعلی سرویس چت زنده (انسان به انسان) فعال شده است؛ اما با تداوم شرایط کنونی مشتریانی مانند بانک کشاورزی «قطعا قطع همکاری خواهند کرد.»
عدم امکان ارسال پیامک در روزهای نخست قطع ارتباطات و قطع اینترنت بینالملل نه تنها به شرکتهای ارائه دهنده خدمات چتباتهای هوش مصنوعی پشتیبانی مشتری آسیب وارد کرده، بلکه کسبوکارهای استفاده کننده از این خدمات را تحت تاثیر قرار داده است. «محمدجواد ابوطالبی»، همبنیانگذار گپیفای در همین باره میگوید: «طبیعتا تعداد پیامهای ورودی که مشتریان ما از سمت کاربران خود دریافت میکنند به شدت کاهش یافته است.» چتباتهای گپیفای از هفته گذشته و با قطع اینترنت بینالملل تقریبا به طور کامل از دسترس خارج شدهاند.
به طور مثال تکنولایف یک پلتفرم خرید و فروش آنلاین است که از چتباتهای پشتیبانی از مشتری گپیفای استفاده میکند. در گفتوگویی که «هادی فرصادی»، مدیر فروش تکنولایف با ما داشته توضیح میدهد که از زمان قطع اینترنت فروش از طریق این پلتفرم حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد افت داشته است. این یعنی شاهراه حیاتی درآمد این پلتفرم آنلاین به همین میزان کاهش پیدا کرده.
قطع ارتباطات داخلی بین اعضای شرکتها دیگر چالش مشترک تمامی کسبوکارها در وضعیت کنونی کشور است. همچنین امکان توسعه مدلها و محصولات برای تیمهای فنی مهیا نیست. چالشی که با قطع اینترنت در جنگ ۱۲ روزه هم برای توسعه دهندگان به کابوس تبدیل شده بود، دوباره در حال تکرار است.
«تمام کارهای تیم فنی ما نیازمند اتصال به اینترنت بینالملل است.» ابوطالبی از وضع کنونی گپیفای میگوید: «اکنون به جز تلاش برای پایدار نگه داشتن سیستم، کار دیگری از تیم فنی ما ساخته نیست.»
«علی منصوری»، مدیر محصول ویرا نیز درباره چالشهای توسعه محصول توضیح میدهد: «فرایند توسعه در شرکت ما به شدت با اختلال روبرو شده است. با این وضعیت نمیتوانیم سرویسهای مختلفی که قرار بود را به برنامه اضافه کنیم و عملا فرایند توسعه ما متوقف شده است.»
همه این اتفاقات در حالی رخ میدهد که افق چشمانداز ۱۰ ساله سند ملی هوش مصنوعی، ایران را بین ده کشور برتر جهان و کشور نخست منطقه میبیند و یکی از اهداف طرح ملی هوش مصنوعی، تبدیل ایران به قطب تحقیقاتی هوش مصنوعی در منطقه است. اما حالا و برای بار دوم در سال ۱۴۰۴، زیستبوم هوش مصنوعی ایران نه تنها در رقابت تنگاتنگ در توسعه هوش مصنوعی قرار ندارد، بلکه یک هفتهای است که حتی از این رقابت مطلع هم نیست و صرفا کسبوکارهای آن در حال تلاش برای بازیابی عادیترین حق خود یعنی اینترنت و ارتباطات و بقای حیات خود هستند.
توسعه مدلهای هوش مصنوعی داخلی چقدر اهمیت دارد؟
برخی از سرویسهای هوش مصنوعی که روی سرورهای داخلی پیاده شده یا از مدلهای ایرانی استفاده میکنند همچنان در حال فعالیت هستند.
به طور مثال ابزارهای اپلیکیشن ویرا، مانند چتبات یا تولید تصویر و تبدیل صوت به متن و بالعکس همچنان فعال هستند و کاربران میتوانند از آن استفاده کنند. هرچند که به دلیل عدم دسترسی به اینترنت بینالملل دادههای مدل چتبات ویرا (دانیار) آفلاین است و تا سال ۲۰۲۳ آپدیت شده.
مدیر محصول ویرا در همین رابطه توضیح میدهد: «در دو روز نخست قطع ارتباطات، به دلیل تعطیلات آخر هفته و عدم امکان برقراری تماس اعضای تیم برخی از سرویسهای ویرا دچار اختلال شدند. اما از روز شنبه و با جایگزین کردن مدلهای خارجی با مدلهای داخلی موفق شدیم که تمام سرویسهای برنامه را فعال کنیم.» منصوری درباره وضعیت کنونی ویرا هم توضیح میدهد: «به دلیل از کار افتادن بسیاری از سرویسهای مشابه، حجم درخواست کاربرها به سمت ما بسیار زیاد شده که همین امر هم موجب کندی و اختلال در برخی از ساعات میشود. اما با اضافه کردن منابع در حال رفع این چالش هستیم.»
با توجه به تجربه مشابه فعال بودن سرویسهای ویرا در زمان قطع اینترنت در طول جنگ ۱۲ روزه، علی منصوری از اهمیت توسعه مدلهای داخلی، مانند آنچه ویرا از آن استفاده میکند، میگوید: «گاهی در شرایط عادی گفته میشود که سرویس سلفهاست در مقایسه با مدلهای خارجی صرفه اقتصادی و کیفی ندارد. اما در سطح کلان، وجود چنین محصولاتی برای پاسخ به نیاز کاربر ایرانی اهمیت دارد.»
صرفه اقتصادی پیادهسازی بومی
البته که همه فعالین زیستبوم هوش مصنوعی با این گزاره موافق نیستند. همه کسبوکارهای این زیستبوم توان یا رغبت توسعه مدلهای داخلی را ندارند. مدیرعامل فلوچت معتقد است که توسعه مدلهای داخلی برای این شرکت بسیار هزینهبر است و صرفه اقتصادی ندارد.
هزینه خرید GPU و توسعه مدلهای داخلی برای گپیفای نیز تاکنون صرفه اقتصادی نداشته. ابوطالبی توضیح میدهد: «اگر این قضیه بلند مدت ادامه پیدا کند ما باید به هر حال راهی پیدا کنیم. حالا یا LLMهای متن باز بیاوریم که طبیعتا موجب میشود کیفیت چتباتها به شدت افت کند. از طرفی هزینههای GPU و زیرساخت و امثالهم فعلا تا این لحظه برای ما آنقدر به صرفه نبودیم که به سمت آن برویم.»
همبنیانگذار گپیفای ادامه میدهد: «با تداوم این شرایط ممکن است تصمیم بگیریم کسبوکار را عوض کنیم یا اگر قرار باشد در همین زمینه فعال بمانیم باید استفاده تجاری از LLMهای خارجی را کم کنیم.»
موانع بومی سازی مدلها
ممکن است برخی از کسبوکارهای ارائه دهنده خدمات هوش مصنوعی سرویسهای خود را به طور موقت به سرویسهای داخلی موجود انتقال دهند تا بتوانند خدمات خود را آنلاین نگه دارند. هرچند که در شرایط فعلی انجام این کار هم چندان ساده نخواهد بود.
علی منصوری در این رابطه توضیح میدهد: «تا جایی که اطلاع دارم یکی دو مورد درخواست بوده که از مدل ما API بگیرند. اما به دلیل حجم زیاد درخواستهایی که از سمت کاربران داریم صرفا میتوانیم نیازهای ویرا را پاسخ بدهیم. حتی ما مجبور شدهایم نیازمندیهای داخلی توسعهدهندگان شرکت را هم قطع کنیم تا در سرویسدهی ویرا اختلال جدی پیش نیاید.»
تصور توسعه و رقابت در زمینه هوش مصنوعی آن هم در حالی که دو بار در یک سال اینترنت کشور قطع شده عجیب است. سوال مهم این است:
کسبوکارهای این زیستبوم که تا به خودشان میآیند دوباره تبری به تنهشان میخورد و باید از نو شروع کنند چگونه میتوانند در سیر بدون توقف پیشرفت جهانی خودشان را حفظ کنند و به رقابت ادامه دهند؟
