همایش «هوش مصنوعی در عصر بحران»
بازخوانی پرونده جنگهای الگوریتمی؛ وقتی «داده» به مهمات جنگی تبدیل میشود
امین رضا کیفرگیر
- ۲۶ خرداد ۱۴۰۵
هوشیو/ تهران: همایش هوش مصنوعی در عصر بحران دیروز توسط رسانه هوشیو با محوریت بررسی نقش هوشمصنوعی در بحران برگزار شد. در سخرانی اففتاحیه این نشست، سید محمدحسین خلیلی، سردبیر هوشیو، به تشریح یکی از چالشبرانگیزترین و ملموسترین موضوعات روز جهان یعنی «نقش هوش مصنوعی در جنگها و بحرانها» پرداخت. وی با رمزگشایی از روند تاریخی تسلیحات نظامی، تصویری از واقعیت امروز نبردهای الگوریتمی را ترسیم کرد که بسیار سریعتر از پیشبینیهای سینمایی، گریبانگیر جهان شده است.
خلیلی سخنان خود را با اشاره به پیشبینیهای قدیمی سینما و ادبیات آغاز کرد و گفت: «اگر تا همین یکی دو سال پیش از نقش هوش مصنوعی در جنگ یا بحرانها سخن میگفتیم، تصویری انتزاعی به نظر میرسید؛ اما تجربه یک سال اخیر واقعیت دیگری را دیکته میکند.»
از فانتزی ترمیناتور تا واقعیتِ امروز میدان نبرد
وی با یادآوری فیلم «ترمیناتور» و سیستم مرکزی و خودسر «اسکاینت» و همچنین با مرور آثار کلاسیک آیزاک آسیموف (سهگانه بنیاد)، فرانک هربرت (تلماسه) و حتی ریشههای قرن هجدهمی در آثار ساموئل باتلر، تاکید کرد که اگرچه ایده شورش ماشینها قدمتی طولانی دارد، اما جهان امروز هنوز به سناریوی هوش مصنوعی عمومی و خودمختار (AGI) نرسیده است، بلکه با چالشهای ملموستر و عاجلتری دستوپنجه نرم میکند.
نقاط عطف تاریخی؛ از رادارهای جنگ جهانی تا پهپادهای خودسر لیبی
سردبیر هوشیو در مرور تاریخچه ورود ریاضیات و الگوریتم به عرصه نظامی، به دو نقطه عطف کلیدی اشاره کرد؛ یکی جنگ جهانی دوم و تلاشهای آلن تورینگ و بهویژه تئوری پیشبینی و احتمال «نوربرت وینر» برای محاسبه موقعیت آینده جنگندهها از روی دادهها رادار، به عنوان اولین نمونههای ثبتشده استفاده از محاسبات ریاضی در نبرد.
دیگری جنگ داخلی لیبی (۲۰۱۴–۲۰۲۰) که بر اساس گزارشهای سازمان ملل، در این دوره برای نخستین بار یک پهپاد ساخت کشور ترکیه بدون دخالت و دستور مستقیم اپراتور انسانی، تصمیم به حمله گرفت که منجر به تلفات نظامی شد. خلیلی این واقعه را یادآور اپیزود تکاندهنده «متالهد» در سریال بلک میرور دانست. (قسمت پنجم از فصل 4 سریال Black Mirror)
آزمایشگاههای زنده؛ غزه، اوکراین و نبرد ۱۲ روزه
خلیلی با بررسی مناقشات اخیر، به سیستمهای هوش مصنوعی ارتش اسرائیل به نامهای «گاسپل» و «لوندر» اشاره کرد و افزود: «طبق آمار، روشهای سنتی در گذشته سالانه تنها ۵۰ هدف را برای ترور شناسایی میکردند؛ این رقم در سال ۲۰۲۱ با سیستمهای جدید به ۱۰۰ هدف در روز رسید و پس از حوادث ۷ اکتبر، الگوریتمها توانستند تنها در یک هفته ۳۵ هزار هدف را شناسایی کنند.»
وی همچنین از جنگ اوکراین به عنوان یک «آزمایشگاه زنده» برای تست تسلیحات خودکار یاد کرد و در ادامه به تجربه بیسابقه نبرد ۱۲ روزه سال گذشته در ایران پرداخت: «بسیاری از ما تجربه کردیم که در تهران یا شهرهای دیگر، هنگام غروب آفتاب پهپادهای FPV در حجم بالا برخاسته و با مشغول کردن پدافند شهری، موقعیت سامانهها را شناسایی میکردند. این استفاده همزمان از سوارم رباتیک (ریزپرندههای دستهجمعی) و هوش مصنوعی، شرایط نبرد را بسیار پیچیده کرده است.»
سه تغییر بنیادین هوش مصنوعی در دکترین جنگ
سردبیر هوشیو در ادامه تحلیل خود، به تشریح سه تحول بزرگ حاصل از ورود هوش مصنوعی به عرصههای نظامی پرداخت و ابعاد آن را تبیین کرد. نخستین تغییر، «فشردهسازی زنجیره کشتار و کوتاهشدن زمان عملیات» است؛ به طوری که در جنگ سال ۲۰۰۳ عراق، یک تیم بیش از دو هزار نفری برای شناسایی اهداف نیاز بود، اما امروزه این ساختار به یک تیم بیست نفره به همراه الگوریتمها تقلیل یافته و قادر است پانزده تا بیست هزار هدف را تنها ظرف دو هفته شناسایی کند. تحول دوم، «گذر از تسلیحات گرانقیمت به سمت تسلیحات ارزانقیمت» است؛ رویکردی که پیش از این با پهپادهای شاهد تجربه شده بود و اکنون در سطح جهانی، نظیر عملیات «تار عنکبوت» اوکراین با پهپادهای ارزانقیمت FPV علیه بمبافکنهای استراتژیک روسیه تکرار میشود تا ریزپرندهها جایگزین موشکهای کروز چند میلیون دلاری شوند. در نهایت، سومین و مهمترین تحول، «سلاحسازی از دادهها» (Weaponized Data) است؛ مزیتی رقابتی که نشان میدهد در نبردهای امروز، میزان پیشرفته بودن تسلیحات فیزیکی اهمیت خود را به کیفیت، بهروز بودن و قدرت تحلیل دادهها واگذار کرده است.
هشدارهای جدی؛ سوگیری اتوماسیون و مینهای پرنده
خلیلی با تاکید بر اینکه در حال حاضر نباید نگران سناریوی تخیلی اسکاینت باشیم، دو خطر عمده و فعلی را گوشزد کرد:
۱. سوگیری اتوماسیون (Automation Bias): وقتی فرایند شناسایی هدف از چند ماه به چند دقیقه تقلیل مییابد، فرماندهان تحت فشار شدید جنگ، بدون بررسی دقیق و به شکل کورکورانه به خروجی الگوریتمها اعتماد میکنند.
۲. مهمات پرسهزن و آلودگی محیطی: سلاحهای خودمختاری که در یک منطقه گشت میزنند تا سوژهای را پیدا کنند، درست مانند میدانهای مین عمل میکنند. رهاسازی این تسلیحات در تعداد بالا، کنترل آنها را غیرممکن کرده و میتواند تا سالها یک منطقه را برای غیرنظامیان ناامن نگه دارد.
وی در پایان خاطرنشان کرد که ویژهنامه جدید هوشیو علاوه بر موضوع هوش مصنوعی در جنگ، به ابعاد حیاتی دیگری نظیر نقش این فناوری در تشدید یا مدیریت بحرانهای طبیعی (سیل و زلزله) و بحران پناهندگان پرداخته است.
همایش هوش مصنوعی در عصر بحران توسط هوشیو و صندوق اقتصاد دیجیتال با محوریت بررسی نقش هوشمصنوعی در بحران برگزار شد. شرکتها و سازمانها فعال در حوزه هوشمصنوعی و اقتصاد دیجیتال از جمله مرکز تحقیقات هوش مصنوعی پارت، داتا تجارت، گرین وب، انجمن صنفی کارفرمایی شرکت های فناور هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال ایران، صندوق CVC بانک تجارت، تپسل و دیتاک؛ حامی این رویداد بودهاند.
