مرگ یا پیروزی؛ نحوه آرایش چین برای پیروزی در جنگ هوش مصنوعی با آمریکا

تابستان گذشته، شرکت Huawei، یکی از پیشروترین توسعه‌دهندگان تراشه در چین، در نشستی محرمانه تازه‌ترین تراشه‌های هوش مصنوعی خود را به عالی‌ترین مقام مسئول سیاست‌گذاری فناوری این کشور معرفی کرد. این شرکت در آن نشست، برنامه‌ای برای رقابت با غول آمریکایی یعنی شرکت Nvidia ارائه داد و اعلام کرد که چین می‌تواند ظرف سه سال در برخی از حوزه‌های حیاتی هوش مصنوعی به خودکفایی دست یابد.

این دقیقاً همان چیزی بود که «دینگ شوئه‌شیانگ»، از نزدیک‌ترین معتمدان «شی جین‌پینگ»، رهبر چین، می‌خواست بشنود. سه سال پیش از آن، واشنگتن دسترسی چین به پیشرفته‌ترین تراشه‌های هوش مصنوعی و همچنین ابزارهای مورد نیاز برای تولید آنها را محدود کرده بود؛ اقدامی که می‌توانست ضربه‌ای فلج‌ کننده به جاه‌طلبی‌های این کشور برای تبدیل شدن به یک قدرت فناوری وارد کند. با حمایت «شی جین‌پینگ»، «دینگ شوئه‌شیانگ» که سمت معاون نخست‌وزیری چین را نیز بر عهده دارد، کارزاری گسترده و فشرده را برای توسعه جایگزین‌های بومی آغاز کرد.

رویکرد دوران جنگ سرد

«دینگ شوئه‌شیانگ» همان رویکرد همه‌جانبه‌ای را احیا کرد که چین در دهه ۱۹۶۰ و در بحبوحه اختلاف با اتحاد جماهیر شوروی، برای ساخت نخستین بمب اتمی، بمب هیدروژنی و ماهواره‌های خود به کار گرفته بود. او کمیته‌ای تشکیل داد که از برترین شرکت‌ها و آزمایشگاه‌های کشور بهره می‌برد تا تیم‌های تخصصی ایجاد شوند و مأموریت یابند هر یک از بخش‌های مختلف زنجیره تأمین تراشه را به‌طور کامل بومی‌سازی و بر آن مسلط شوند.

گزارش Huawei از پیشرفت‌هایش، دست «دینگ شوئه‌شیانگ» را برای اتخاذ رویکردی تهاجمی‌تر باز گذاشت. به گفته افرادی که از محتوای این پیام آگاه هستند، او هشداری صریح به بزرگ‌ترین کاربران هوش مصنوعی در چین داد؛ هر کسی که از به‌کارگیری تراشه‌های بومی خودداری کند، خائن است!

در ماه مه، Huawei جزئیات بیشتری از برنامه‌های خود را به‌صورت عمومی منتشر کرد. بر اساس داده‌های Morgan Stanley، این شرکت تاکنون نقش اصلی را در کاهش وابستگی چین به تراشه‌های خارجی هوش مصنوعی ایفا کرده و این وابستگی را از ۹۰ درصد در سال ۲۰۲۱ به کمتر از ۶۰ درصد در سال ۲۰۲۵ رسانده است. همچنین انتظار می‌رود نسل جدید طراحی‌های این شرکت، طی پنج سال آینده این رقم را به حدود ۲۵ درصد کاهش دهد. افزون بر این، Huawei اعلام کرد که راهکارهایی برای تولید تراشه‌های سیلیکونی نزدیک به پیشرفته‌ترین سطح فناوری، بدون استفاده از تجهیزات نسل جدید، پیدا کرده است.

«اریک شو»، نایب‌رئیس هیئت‌مدیره Huawei، گفت: «اگر آمریکا کشور، شرکت و صنعت ما را تحت چنین فشار شدیدی قرار نداده بود، هرگز به انجام چنین کاری روی نمی‌آوردیم.»

در حوزه نرم‌افزار هوش مصنوعی، چین برخلاف انتظار به رقیبی جدی برای آمریکا تبدیل شده است. هفته گذشته، استارتاپ Moonshot AI مستقدر در پکن از مدل جدید خود با نام Kimi K3 رونمایی کرد؛ مدلی که عملکرد آن فاصله اندکی با برترین مدل‌های شرکت‌های پیشروی آمریکایی OpenAI و Anthropic دارد. «شی جین‌پینگ» نیز در سخنرانی خود، چین را به‌عنوان پیشگام جهانی هوش مصنوعی باز، در دسترس و فراگیر معرفی کرد. پس از این تحولات، سهام شرکت‌های آمریکایی تولید کننده تراشه با افت مواجه شد.

چین در بخش سخت‌افزار عقب است

با این حال، در بخش سخت‌افزار، چین حتی با وجود پیشرفت‌های اخیر همچنان فاصله قابل‌توجهی با آمریکا دارد. افزون بر این، محدودیت ظرفیت تولید تراشه باعث شده است شرکت‌های چینی نتوانند هوش مصنوعی را با سرعتی که مدنظر دارند به کار گیرند. برای نمونه، Moonshot AI تنها دو روز پس از عرضه Kimi K3 ناچار شد ثبت‌نام برای خدمات پولی خود را متوقف کند، زیرا از توان پردازشی کافی برخوردار نبود.

نتیجه تلاش چین برای جبران عقب‌ماندگی در این حوزه، پیامدهایی گسترده برای اقتصاد جهانی خواهد داشت. اگر آمریکا کنترل فناوری‌های پیشرفته را در اختیار داشته باشد، سایر کشورهای جهان برای پیشرفت در حوزه‌هایی مانند پزشکی، رباتیک و رانندگی خودران و حتی توسعه تسلیحات و تدوین راهبردهای نظامی، به موافقت و همراهی واشنگتن وابسته خواهند بود.

پیشرفت در حوزه هوش مصنوعی به سخت‌افزار وابسته است؛ به‌ویژه به تراشه‌هایی که برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی به کار می‌روند و توانایی آنها را در انجام وظایف روزمره فراهم می‌کنند.

سابقه چین در پیشی گرفتن از غرب در صنعت خودروهای برقی و باتری‌ها، به بسیاری در این کشور اطمینان داده است که در نهایت می‌تواند انحصار آمریکا بر فناوری تراشه را نیز در هم بشکند. با این حال، تراشه‌ها با دیگر تجهیزات سخت‌افزاری تفاوت دارند. فناوری ساخت تراشه از پیچیدگی بسیار بالایی برخوردار است و با سرعتی خیره‌ کننده در حال پیشرفت است.

«کایل چن»، پژوهشگر مؤسسه Brookings Institution می‌گوید: «این کار مانند تلاش برای رسیدن به یک قطار پرسرعت است.» او معتقد است حتی با «سرعت تمام‌عیار چین» نیز این هدف چالشی بسیار دشوار خواهد بود.

کمیته تحت هدایت «دینگ شوئه‌شیانگ» بر این باور است که با پیوند دادن توان مهندسی چین به موتور سرمایه‌داری دولتی، این کشور در نهایت خواهد توانست به این هدف دست یابد. این برنامه تاکنون به پیشرفت‌هایی منجر شده که در سال ۲۰۲۲ کمتر کسی آنها را ممکن می‌دانست؛ زمانی که Huawei از دسترسی به فناوری‌های آمریکایی محروم شده بود و شرکت‌های چینی فعال در حوزه هوش مصنوعی تقریباً به‌طور کامل به Nvidia وابسته بودند.

مدیران شرکت‌های فناوری چینی می‌گویند طی یک سال گذشته، نگاه آنها به تراشه‌های داخلی به‌طور محسوسی تغییر کرده است. پیش‌تر، آنها معتقد بودند تراشه‌های ساخت داخل فاصله‌ای غیرقابل جبران با نمونه‌های خارجی دارند؛ اما اکنون باور دارند که می‌توانند کسب‌وکار خود را بر پایه همکاری با Huawei و دیگر تولید کنندگان داخلی تراشه پیش ببرند.

در حوزه تراشه‌های حافظه، که یکی دیگر از نیازهای کلیدی هوش مصنوعی به شمار می‌رود، شرکت‌های چینی که تا چند سال پیش تقریباً هیچ سهمی از بازار نداشتند، اکنون توانسته‌اند خود را به رقبای آمریکایی و کره‌جنوبیِ پیشتاز این صنعت نزدیک کنند.

به گفته افرادی که از اهداف این برنامه اطلاع دارند، تولیدکنندگان چینی قصد دارند تا سال ۲۰۳۰ ظرفیت تولید ماهانه ویفرهای پیشرفته مورد استفاده در ساخت تراشه را از حدود ۳۰ هزار ویفر در سال گذشته، به بیش از ۵۰۰ هزار ویفر برسانند. همچنین Huawei انتظار دارد امسال حدود ۱.۵ میلیون تراشه هوش مصنوعی عرضه کند؛ رقمی که تقریباً دو برابر حجم تولید این شرکت در سال ۲۰۲۵ خواهد بود.

با وجود این پیشرفت‌ها، شکاف فناوری همچنان چشمگیر است. پیشرفته‌ترین تراشه هوش مصنوعی Nvidia از نظر توان پردازشی، حدود چهار برابر قدرتمندتر از بهترین محصول Huawei است. مؤسسه پژوهشی Bernstein برآورد کرده است که توان پردازشی هوش مصنوعی چین در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۱۴ درصد توان پردازشی آمریکا بوده است. این مؤسسه همچنین پیش‌بینی می‌کند که حتی با وجود سرمایه‌گذاری و توسعه گسترده چین، این کشور تا سال ۲۰۳۰ نیز همچنان فاصله قابل‌توجهی با آمریکا خواهد داشت.

زیر نظر دقیق «دینگ شوئه‌شیانگ»، شرکت‌های چینی در حال حاضر با استفاده از صدها هزار تراشه Nvidia تلاش می‌کنند فاصله خود را با رقبای آمریکایی در حدی نگه دارند که همچنان امکان رقابت با آنها را داشته باشند.

پیروزی یا مرگ

در سال ۲۰۲۲، دولت «جو بایدن» محدودیت‌های صادراتی جدیدی را وضع کرد که هدف آن کند کردن پیشرفت چین در توسعه هوش مصنوعی با کاربردهای نظامی بود. این محدودیت‌ها، دسترسی چین به تراشه‌های پیشرفته هوش مصنوعی را مسدود کرد و همچنین محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌ای بر دسترسی این کشور به پیشرفته‌ترین دستگاه‌های لیتوگرافی فرابنفش و دیگر تجهیزات مورد نیاز برای تولید این تراشه‌ها اعمال شد.

رهبران حزب کمونیست چین این محدودیت‌ها را تهدیدی برای توانایی کشور در تقویت رشد اقتصادی و رقابت جهانی با آمریکا تلقی کردند. آنها در آن زمان هنوز به‌طور کامل به ظرفیت مدل‌های زبانی بزرگ مانند ChatGPT که به‌تازگی توسط OpenAI معرفی شده بود، پی نبرده بودند اما بر این باور بودند که برتری در حوزه‌های مختلف هوش مصنوعی برای امنیت ملی چین و حفظ مشروعیت حزب کمونیست اهمیتی حیاتی دارد.

کمیته راهبری صنعت تراشه، به ریاست «دینگ شوئه‌شیانگ»، مقام ۶۳ ساله‌ای که در رشته مهندسی فلزکاری تحصیل کرده است، فعالیت خود را در اوایل سال ۲۰۲۳ آغاز کرد.

این کمیته حوزه‌های راهبردی و حیاتی از جمله تولید پیشرفته، بسته‌بندی تراشه، حافظه با پهنای باند بالا و نرم‌افزارهای طراحی تراشه را شناسایی کرد و برای هر یک، برجسته‌ترین تیم‌های تخصصی کشور را به کار گرفت. همچنین این کمیته تصمیم‌گیری درباره اینکه کدام شرکت‌ها به ذخایر محدود تراشه در چین دسترسی داشته باشند را نیز بر عهده گرفت.

تلاش‌های پیشین چین برای ایجاد یک صنعت بومی و خودکفا در حوزه تراشه، با فساد و ناکارآمدی ناشی از بروکراسی دولتی آسیب دیده بود. مقام‌های چینی مصمم بودند این بار از تکرار آن اشتباهات جلوگیری کنند. دولت، شرکت‌های فعال در صنعت تراشه را تشویق کرد وارد بازار سرمایه شوند تا بتوانند منابع مالی بیشتری جذب کنند و هم‌زمان، تحت نظارت و انضباط بازار نیز قرار گیرند.

با این حال، برنامه «دینگ شوئه‌شیانگ» در نخستین سال اجرای خود با دشواری‌هایی روبه‌رو شد. ده‌ها تراشه هوش مصنوعی ساخت داخل وارد بازار شده بود، اما یک آزمایشگاه پژوهشی مورد حمایت دولت به «لی چیانگ»، نخست‌وزیر چین، گزارش داد که این تراشه‌ها «بسیار ناپایدار» هستند. به گزارش رسانه‌های دولتی، هیچ‌یک از آنها کیفیت لازم برای آموزش مدل‌های زبانی بزرگ را نداشتند.

پکن همچنین از وابستگی توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی این کشور به Nvidia نگران بود. مهندسان چینی به ابزارهای نرم‌افزاری Nvidia وابسته شده بودند؛ ابزارهایی که تقریباً امکان استفاده از آنها با تراشه‌های بومی وجود نداشت. این غول آمریکایی تولید تراشه نیز محصولاتی ویژه بازار چین طراحی کرده بود که عملکرد آنها دقیقاً در سقف مجاز تعیین ‌شده توسط محدودیت‌های صادراتی آمریکا قرار داشت. علاوه بر این، برخی شرکت‌های چینی تراشه‌های ممنوعه Nvidia را از طریق واسطه‌هایی خریداری می‌کردند که محموله‌ها را از مسیر کشورهای دیگر به چین منتقل می‌کردند.

نهاد مرکزی برنامه‌ریزی اقتصادی چین برای پیشبرد این پروژه، از شماری از استادان دانشگاه و متخصصان صنعت تراشه کمک گرفت.

نقطه عطف این برنامه سال گذشته رقم خورد؛ زمانی که Huawei تراشه جدید خود با نام Ascend 950 را آماده عرضه کرد. عملکرد این تراشه، آزمایش‌کنندگان اولیه را شگفت‌زده کرد و فراتر از انتظار آنها بود.

تقریباً هم‌زمان، «جنسن هوانگ»، مدیرعامل Nvidia، با موافقت «دونالد ترامپ» راهی پکن شد تا مجوز فروش تراشه‌ای با توان پردازشی کاهش‌ یافته و ویژه بازار چین، موسوم به H20، را دریافت کند. در واشنگتن، «هاوارد لوتنیک»، وزیر بازرگانی آمریکا، در یک گفت‌وگوی تلویزیونی اعلام کرد که اجازه دادن به چین برای خرید «چهارمین محصول قدرتمند Nvidia»، این کشور را همچنان به فناوری آمریکا وابسته نگه می‌دارد.

به گفته افرادی که در جریان این موضوع قرار دارند، «دینگ شوئه‌شیانگ» و دیگر مقام‌های ارشد چین این اظهارات را توهین‌آمیز تلقی کردند. پس از آن، مقام‌های چینی به‌صورت غیرعلنی به شرکت‌ها دستور دادند خرید تراشه‌های Nvidia را متوقف کنند و هم‌زمان، به‌طور علنی نیز درباره مخاطرات امنیت سایبری محصولات این شرکت آمریکایی هشدار دادند.

Nvidia تلاش کرد بار دیگر اعتماد پکن را جلب کند. «دونالد ترامپ» در ماه دسامبر اعلام کرد که به «شی جین‌پینگ» گفته است فروش تراشه قدرتمندتر H200 این شرکت به چین را مجاز خواهد کرد. اما در پکن، محاسبات تغییر کرده بود. مقام‌های چینی شرکت‌های فناوری را حتی گاها به‌صورت هفتگی فرا می‌خواندند تا ارزیابی کنند که تراشه H200 تا چه اندازه برای آنها ضروری است.

در ماه ژانویه، دولت چین به برخی شرکت‌ها اعلام کرد که تنها در صورت ضرورت می‌توانند تراشه‌های H200 را خریداری کنند؛ در عین حال، از آنها تعهد گرفت که استفاده از تراشه‌های بومی را افزایش دهند.

محدود شدن حضور Nvidia در بازار چین، تقاضا برای تراشه‌های داخلی را به‌شدت افزایش داد و در نتیجه، کمبود عرضه در بازار به وجود آمد.

راهکارهای فناورانه برای دور زدن محدودیت‌ها

تلاش‌های Huawei برای دور زدن محدودیت‌های فناوری به سال ۲۰۱۹ بازمی‌گردد. این شرکت در آن زمان یک تراشه هوش مصنوعی از خانواده Ascend طراحی کرده بود که دست‌کم روی کاغذ، با پیشرفته‌ترین تراشه Nvidia در آن دوره برابری می‌کرد، اما هرگز فرصت تولید انبوه آن را پیدا نکرد. تنها چند هفته بعد، دولت نخست «دونالد ترامپ» واحد طراحی تراشه Huawei را در فهرست تحریم‌ها قرار داد و دسترسی این شرکت به فناوری‌های آمریکایی ساخت تراشه را قطع کرد.

این اقدام باعث شد Huawei دیگر نتواند با شرکت  Semiconductor Manufacturinتایوان همکاری کند؛ تنها تولید کننده‌ای که در آن زمان توانایی تولید انبوه تراشه Ascend را داشت. «هه تینگ‌بو»، رئیس واحد طراحی تراشه Huawei، آن مقطع را «تاریک‌ترین دوران» فعالیت این بخش توصیف کرد.

از آن زمان، Huawei به‌طور فزاینده‌ای به طراحی‌های جایگزین، فناوری‌های پیشرفته بسته‌بندی تراشه و شبکه‌سازی روی آورده است تا با استفاده از تجهیزات قدیمی‌تر، توان پردازشی بیشتری استخراج کند؛ رویکردی که فعالان صنعت آن را «diaohua» یا «تراش‌کاری دقیق» می‌نامند.

پیشرفته‌ترین تراشه‌های جهان با استفاده از سامانه‌های لیتوگرافی فرابنفش شدید (EUV) تولید می‌شوند. اما به دلیل محدودیت‌های صادراتی آمریکا، چین تنها به دستگاه‌های نسل پیشین، یعنی سامانه‌های لیتوگرافی فرابنفش عمیق (DUV) دسترسی دارد.Huawei روشی چندمرحله‌ای برای تولید تراشه‌های ۷ نانومتری با استفاده از تجهیزات DUV توسعه داده است، اما این روش طراحی مدارها را پیچیده‌تر می‌کند، احتمال بروز خطا را افزایش می‌دهد و سرعت تولید را کاهش می‌دهد.

Huawei همچنین طراحی جدیدترین تراشه Ascend 950 را بازنگری کرده و آن را از نظر هزینه تولید بهینه‌تر ساخته است. شرکت‌های چینی فعال در حوزه هوش مصنوعی، از جمله DeepSeek نیز به Huawei کمک کرده‌اند تا استفاده از این تراشه ساده‌تر شود. به گفته آنها، عملکرد Ascend 950 نسبت به نسل‌های پیشین به‌طور چشمگیری بهبود یافته و اکنون در برخی کاربردها، به‌ویژه در مرحله استنتاج، یعنی زمانی که مدل‌های آموزش‌دیده به درخواست‌های کاربران پاسخ می‌دهند می‌تواند جایگزین مؤثری برای تراشه‌های Nvidia باشد. همین موضوع، شرکت‌های بیشتری را در چین ترغیب کرده است تا از این تراشه در کاربردهایی مانند دستیارهای هوش مصنوعی استفاده کنند.

با این حال، مهم‌ترین گلوگاه فعلی، ظرفیت تولید است. Huawei قصد دارد امسال حدود ۷۵۰ هزار تراشه جدید تولید کند؛ رقمی که فاصله زیادی با میزان تقاضا دارد. افزون بر این، راهبرد این شرکت در ترکیب چند تراشه برای دستیابی به توان پردازشی بالاتر، باعث می‌شود برای رسیدن به قدرت پردازشی سامانه‌های Nvidia به چندین برابر تراشه نیاز داشته باشد. شرکت Huawei اعلام کرده است که برای افزایش ظرفیت تولید خود در حال تلاش است.

این شرکت در ماه مه، تازه‌ترین دستاورد خود در زمینه «تراش‌کاری دقیق» را معرفی کرد. Huawei همچنین به جای کوچک‌تر کردن ترانزیستورها، روشی برای روی‌هم‌قرار دادن مدارها ارائه کرده است تا توان پردازشی بیشتری را در همان فضای فیزیکی یک تراشه جای دهد. این شرکت مدعی است که این فناوری به آن امکان خواهد داد تا سال ۲۰۳۱ تراشه‌هایی تولید کند که از هر نیمه‌رسانای موجود در بازار امروز قدرتمندتر باشند.

«چینگ‌یوان لین»، تحلیلگر صنعت نیمه‌رسانا در Bernstein می‌گوید: «موضوع این نیست که Huawei در یک پیچ تند از آمریکا سبقت بگیرد؛ بلکه هدف این است که راهی پیدا کند تا فاصله فناوری با آمریکا با سرعت بیشتری افزایش پیدا نکند.»

با این حال، تحلیلگران معتقدند اگر چین بخواهد بدون اتکا به فناوری خارجی به رقیبی واقعی تبدیل شود، ناچار است دستگاه‌های لیتوگرافی EUV را نیز به‌طور بومی توسعه دهد.

«ری وانگ»، تحلیلگر مؤسسه پژوهشی SemiAnalysis، معتقد است چین در نهایت خواهد توانست به این سطح از فناوری دست پیدا کند، اما این مسیر دست‌کم یک دهه زمان خواهد برد و حتی ممکن است تا ۵۰ سال نیز به طول بینجامد.

این گزارش نخستین بار در شماره ۲۵ جولای روزنامه وال‌استریت‌ژورنال چاپ شده است.