تلاشهای عربستان برای تبدیلشدن به قطب هوش مصنوعی خاورمیانه
عربستان سعودی میخواهد میزبان ارزانترین مراکز داده هوش مصنوعی جهان باشد
سید محمدجواد فیاض
- ۲۳ اسفند ۱۴۰۴
در دو ساعتی جنوب جده در ساحل دریای سرخ عربستان، مزرعه خورشیدی الشعیبه گسترهای به وسعت ۵۰ کیلومترمربع از بیابان را پوشانده است.
فاز اول این پروژه که در سال ۲۰۲۴ آغاز شد، ۶۰۰ مگاوات برق تولید میکند و هزینه آن تنها ۳.۹ هلله سعودی بهازای هر کیلوواتساعت است. برنامه عربستان برای تمام این برق ارزان، تأمین انرژی برای مراکز داده عظیم هوش مصنوعی است.
هزینه «استنتاج» (فرایند پرسش و دریافت پاسخ از یک سیستم هوش مصنوعی) شامل دو بخش است: هزینه ثابت سختافزار و هزینه جاری برق برای راهاندازی آن. کاهش هزینه سختافزار یک اقتصاد کاذب است؛ زیرا جدیدترین و گرانترین تراشهها معمولاً در اجرای بهترین الگوریتمها کارآمدترند. بنابراین ارائه سیستمهای هوش مصنوعی ارزانتر به معنای استفاده از برق ارزانتر است. در این زمینه، عربستان معتقد است مزیت دارد.
این استراتژی در ماه می ۲۰۲۵ به اولویت ملی تبدیل شد و توسط «محمد بن سلمان» حاکم عربستان حمایت میشود. یک شرکت جدید به نامHumain تلاشها را تحت رهبری «طارق امین» مدیر بخش دیجیتال آرامکو، سازماندهی کرده است. امین دراینخصوص میگوید: «ما با تمام توان شروع کردیم، نهفقط قدمزنان.»
مأموریت Humain در چارچوب استراتژی چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان تعریف میشود؛ برنامهای برای کاهش وابستگی کشور به استخراج سوختهای فسیلی. امین میگوید: «اجرای کل چشمانداز در چارچوب محدودیتهای موجود، بزرگترین ریسک ماست. چارهای نداریم؛ باید این کار را انجام دهیم، برنامه B وجود ندارد.» طارق امین،که زاده اردن است، پیشازاین نیز پروژههای بزرگی را مدیریت کرده و روی پروژههای زیرساختی شرکتهای Reliance Jio در هند و Rakuten در ژاپن کار کرده است.
بررسی تحلیلی برنامه جامع عربستان سعودی برای تبدیلشدن به هاب فناوری منطقه:
الگوریتم اختصاصی هوش مصنوعی برای تغییر چهره عربستان سعودی
شرایط مساعد به نظر میآید. مراکز داده به انرژی برای راهاندازی، زمین برای استقرار و تراشه برای پر کردن تجهیزات نیاز دارند. اولین مورد، نقطه قوت عربستان است. دومین مورد نیز بهراحتی در دسترس است؛ زیرا عربستان کشور بزرگ و کمجمعیتی است و با حمایت دولت، دریافت مجوز ساخت آسان است. امین میگوید در دو هفته اول، Humain بیش از ۲۰۰ محل بالقوه پیدا کرد که مجموعاً به ۱۵.۶ گیگاوات انرژی دسترسی داشتند، از جمله چهار قطعه زمین بزرگ که در مجاورت انرژی خورشیدی کافی قرار داشتند.
اما داستان تراشهها پیچیدهتر است. مسیر عربستان برای مراکز داده هوش مصنوعی با توافق بین Aramco Digital و شرکت تراشه هوش مصنوعی Groq آغاز شد (این شرکت با مدل xAI با نام مشابه، متفاوت است) و ۱.۵ میلیارد دلار از نیمههادیهای این شرکت در فوریه ۲۰۲۵ دریافت شد. این تراشهها به طور خاص برای بارهای استنتاجی طراحی شدهاند که برای بسیاری از آزمایشگاههای بزرگ هوش مصنوعی جذاب نیست، زیرا آنها انعطافپذیری بین آموزش و اجرای مدلها را ترجیح میدهند. اما این تراشهها برای کاهش هزینه اجرای مدلها، با ارزانتر کردن تولید توکنها مناسب هستند.
توکن فقط یک بخش از یک کلمه است. بیشتر محصولات تجاری هوش مصنوعی برای هر توکن استفادهشده در پرسشها هزینهای دریافت میکنند. برای مثال مدل GPT-5 هزینه ۱.۲۵ دلاری بهازای هر یک میلیون توکن ورودی و برای هر توکن تولیدشده در خروجی، هزینه جداگانهای معادل با ۱۰ دلار بهازای هر میلیون توکن دارد. پیشنهاد Humain به شرکتهای هوش مصنوعی ساده است؛ مدلهای هوش مصنوعی را با برق عربستان اجرا کنید و توکنهای خروجی را بسیار ارزانتر از نرخ بازار تولید کنید. به ادعای امین به کمک برق ارزان و تراشههای کارآمد، Humain توانست توکنهای خروجی را تقریباً با نصف قیمت بازار بفروشد.
در نوامبر ۲۰۲۵،Humain به پیشرفتهترین تراشهها دست یافت. سفر محمد بن سلمان به امریکا و دیداری دوستانه با دونالد ترامپ؛ مجوز واردات ۳۵ هزار تراشه پیشرفته از Nvidia به ارزش حدود ۱ میلیارد دلار را باز کرد. هرچند این تعداد کافی نیست تا بیش از یک مرکز داده را برای شرکتهای بزرگ هدف Humain تأمین کند، اما نشاندهنده بازگشتی جدی به سیاستهای قبلی آمریکا برای محدودکردن دسترسی به ارزشمندترین سختافزارهای محاسباتی تنها به نزدیکترین متحدانش است. کمی پیشتر، شرکت سازنده مرکز داده AirTrunk قراردادی به ارزش ۳ میلیارد دلار با Humain برای ساخت یک مرکز داده در کشور امضا کرده بود.
عربستان نهتنها مراکز داده میسازد، بلکه از آنها استفاده نیز میکند. مدل هوش مصنوعی ALLAM با تمرکز ویژه بر زبان عربی که با همکاری سازمان داده و هوش مصنوعی سعودی (SDAIA) ساخته شده، در اختیار کارکنان دولت قرار گرفته است. همچنین Humain قراردادهایی با شرکتهایی مانند Adobe امضا کرده تا این مدل در برنامههای آنها ادغام شود.
«درار سیفان» شریک تجاری PwC میگوید: «چنین همکاریهایی نشان میدهد عربستان در مسیر درست برای ایجاد یک بخش هوش مصنوعی قابلاعتماد است.» او انتظار دارد عربستان طی پنج تا هفت سال آینده به جمع پنج مرکز برتر هوش مصنوعی جهان بپیوندد.
موفقیتهای اولیه جاهطلبی Humain را افزایش زیاد کرد. امین اکنون نهتنها از صادرات توکن یا آموزش مدلها صحبت میکند، بلکه به ساخت «سیستمعامل هوش مصنوعی سازمانی» اشاره میکند؛ رقیبی مستقیم برای Microsoft Windows، جایی که بخشهای منابع انسانی، مالی و حقوقی با عاملهای هوش مصنوعی جایگزین میشوند و رابط کاربری حول محور پرامپتدهی به چتباتها طراحی شده است، نه کلیک روی آیکونها. این چشمانداز جسورانه و خیالپردازانه است. امین میگوید: «نمیتوانم برنامه زمانی خود را عقب بیندازم و کار را دستکم نمیگیرم.»
گزارش حاضر در نسخه December 20th 2025 نشریه The Economist منتشر شده است.
