عامل‌ها در سازمان
با عامل‌های هوش مصنوعی مانند کارکنان رفتار نکنید
سید محمدجواد فیاض
- ۲۷ مهر ۱۴۰۵
با گسترش استفاده سازمان‌ها از هوش مصنوعی، برخی از آن‌ها دیگر صرفاً ابزارهای هوش مصنوعی را به کار نمی‌گیرند؛ بلکه برای عامل‌های هوش مصنوعی نام، نقش و اهداف عملکردی تعیین می‌کنند. اما این انتخاب که در ظاهر صرفاً جنبه نمادین دارد، می‌تواند نحوه نظارت مدیران بر کار و شیوه تعیین مسئولیت را تغییر دهد.
در ژانویه ۲۰۲۶، پژوهشگران از میان ۱۲۶۱ مدیر منابع انسانی، مدیر مالی، مدیر ارشد و مدیر اجرایی در صنایع مختلف در ایالات متحده، کانادا و اتحادیه اروپا نظرسنجی کردند. حدود یک‌سوم پاسخ‌دهندگان گفتند که مدیران ارشد سازمانشان در حال حاضر نیز با هوش مصنوعی با تعابیری مانند «هم‌تیمی» یا «کارمند» صحبت می‌کنند و ۲۳ درصد نیز گزارش دادند که سازمانشان عامل‌های هوش مصنوعی را در چارت سازمانی قرار داده و برای آن‌ها نقش‌های رسمی تعریف کرده است.
پژوهشگران برای بررسی اینکه این نوع چارچوب‌بندی چگونه بر رفتار افراد تأثیر می‌گذارد، آزمایشی انجام دادند که در آن از ۸۱۳ نفر از همین مدیران خواسته شد اسناد مختلفی، از جمله شرح شغل‌ها و گزارش‌های بودجه را بررسی کنند که در آن‌ها خطاهایی عمدی گنجانده شده بود. به آن‌ها ۲۰ دقیقه فرصت داده شد تا هر تعداد گزارش را که می‌توانند بررسی کنند، خطاها را علامت‌گذاری کنند و مشکلات عمده را به مقام بالاتر ارجاع دهند. همه مدیران اسناد یکسانی را مشاهده کردند. تنها چیزی که متفاوت بود، این بود که به آن‌ها گفته می‌شد این اسناد را چه کسی تهیه کرده است:
- یک ابزار هوش مصنوعی
- یک «کارمند هوش مصنوعی» که در نمودار سازمانی به‌عنوان زیرمجموعه مستقیم آن‌ها قرار داشت
- یک کارمند انسانی که زیرمجموعه مستقیم آن‌ها بود.
این نوع چارچوب‌بندی در بیشتر موارد تأثیر نسبتاً اندکی داشت، به‌جز در یک گروه؛ مدیرانی که پیش‌ازاین در شرکت‌هایی کار می‌کردند که عامل‌های هوش مصنوعی را در نمودار سازمانی خود قرار داده بودند. در میان این شرکت‌کنندگان، توصیف تهیه‌کننده سند به‌عنوان یک «کارمند هوش مصنوعی» به‌جای یک «ابزار هوش مصنوعی»، اعتماد آن‌ها به قضاوت خودشان را کاهش داد. این مدیران حدود ۱۸ درصد خطای کمتری را شناسایی کردند و ۲۲ درصد بیشتر احتمال داشت که مسائل را به مقام بالاتر ارجاع دهند؛ حتی زمانی که به آن‌ها گفته شده بود در صورت درخواست یک بررسی اضافی و غیرضروری، جریمه خواهند شد.
وقتی از آن‌ها پرسیده شد چه کسی مسئول خطاهاست، این مدیران در شرایطی که هوش مصنوعی به‌عنوان یک کارمند معرفی شده بود، نسبت به زمانی که به‌عنوان یک ابزار معرفی می‌شد، حدود ۹ واحد درصد مسئولیت کمتری را متوجه خود می‌دانستند و هشت درصد مسئولیت بیشتری را به هوش مصنوعی نسبت می‌دادند. آن‌ها همچنین سهم بیشتری از تقصیر را متوجه اعضای تیم و مدیران ارشد می‌کردند.
پژوهشگران می‌گویند در سازمان‌هایی که با عامل‌های هوش مصنوعی مانند هم‌تیمی رفتار می‌شود، مدیران به این وضعیت عادت می‌کنند که خودشان بررسی‌های دقیق کمتری انجام دهند. آن‌ها همچنین بیشتر به دیگران برای بازبینی کارها اتکا می‌کنند و در صورت بروز مشکل، تمایل بیشتری دارند که هوش مصنوعی را مسئول بدانند.
پژوهشگران می‌نویسند: «شواهد ارائه‌شده در مطالعه ما نشان می‌دهد که باید با عامل‌های هوش مصنوعی همان‌گونه رفتار کرد که واقعاً هستند؛ یعنی نرم‌افزارهای خودکارسازی و برای به‌حداقل‌رساندن ریسک‌ها، مسئولیت‌پذیری انسانی همچنان ضروری است.»
گزارش حاضر در نسخه September-October 2026 نشریه Harvard Business Review منتشر شده است.
