جام‌جهانی ۲۰۲۶ نخستین آزمون هوش مصنوعی در فوتبال است

به گزارش AINews، راهبرد هوش مصنوعی که فیفا این هفته در رویداد Lenovo Tech World در هنگ کنگ معرفی کرد، باید در همین چارچوب درک شود. ابزار Football AI Pro، آواتارهای سه‌بعدی بازیکنان مبتنی بر هوش مصنوعی و نسخه نسل بعدی Referee View از مهم‌ترین اعلام‌ها هستند. اما خود تصمیم‌های محصولی نکته عمیق‌تری را نشان می‌دهند؛ سازمانی که به این نتیجه رسیده که هوش مصنوعی صرفاً افزونه‌ای برای مدیریت بزرگ‌ترین رویداد فوتبال جهان نیست، بلکه شیوه‌ای است که این رویداد با آن اداره می‌شود.

آنچه Football AI Pro واقعاً انجام می‌دهد

Football AI Pro یک دستیار دانشی مبتنی بر هوش مصنوعی مولد است که در اختیار هر ۴۸ تیم حاضر در جام جهانی ۲۰۲۶ قرار خواهد گرفت. این سامانه بر پایه مدل زبانی فوتبال فیفا ساخته شده و با صدها میلیون داده متعلق به فیفا آموزش دیده است. این ابزار می‌تواند تحلیل‌های پیش از مسابقه و پس از مسابقه را در قالب متن، ویدئو، نمودار و تجسم‌های سه‌بعدی تولید کند، از فرمان‌ها به چندین زبان پشتیبانی می‌کند و در طول جریان زنده مسابقه مورد استفاده قرار نخواهد گرفت.

استدلال پشت این ابزار درباره «دموکراتیک‌ کردن دسترسی» کاملاً روشن است. در بالاترین سطح فوتبال، دسترسی به تحلیل‌های پیشرفته مسابقه تا حد زیادی به منابع مالی یک تیم وابسته است. یک کشور فوتبال‌خیز در سطح اول، یک واحد کامل تحلیل داده در اختیار دارد؛ اما تیمی که برای نخستین بار در جام جهانی حضور پیدا می‌کند چنین امکانی ندارد.  Football AI Pro با هدف فراهم کردن یک سطح پایه تحلیلی یکسان برای همه تیم‌ها طراحی شده است.

این هدف‌گذاری واقعی است، اما باید آن را به ‌عنوان یک چالش در پیاده‌سازی هوش مصنوعی سازمانی نیز درک کرد. ارائه تحلیل‌ها و اطلاعات یکپارچه در سراسر مسابقات برای ۴۸ تیم در سه کشور، به چندین زبان مختلف و در چارچوب برنامه مسابقاتی که هفته‌ها ادامه دارد، مسئله زیرساختی کوچکی نیست. این دقیقاً همان نوع بار پردازشی است که به یک معماری هوش مصنوعی ترکیبی نیاز دارد؛ همان معماری‌ای که Lenovo در حال ساخت و تقویت جایگاه سازمانی خود بر پایه آن است.

دوربین داور برای شفافیت است، نه برای تلویزیون

نسخه به‌روزشده Referee View بیشتر در چارچوب پخش تلویزیونی معرفی شده و بدون تردید روی صفحه نمایش هم جذاب به نظر خواهد رسید. تثبیت تصویر مبتنی بر هوش مصنوعی، ویدئوی ثبت‌ شده از دوربین متصل به بدن داور را به‌صورت بلادرنگ هموار می‌کند و تاری حرکتی‌ای را که در نسخه اولیه هنگام جریان سریع بازی دیدن تصاویر را دشوار می‌کرد، کاهش می‌دهد.

اما هدف مهم‌تر شفافیت است. فناوری Video Assistant Referee (VAR) یکی از بحث‌برانگیزترین فناوری‌ها در فوتبال بوده است؛ بخشی از این موضوع به این دلیل است که دنبال‌ کردن روند تصمیم‌گیری برای هواداران دشوار است و بخشی دیگر به این خاطر که تصاویر مورد استفاده برای توضیح این تصمیم‌ها اغلب واضح نبوده‌اند. ارائه تصاویر بهتر از زاویه دید داور، آن هم به‌صورت بلادرنگ، هر دو مشکل را تا حدی برطرف می‌کند.

نخستین نسخه Referee View سال گذشته در رقابت‌های جام‌جهانی باشگاه‌ها آزمایش شد. نسخه به‌روزشده برای سال ۲۰۲۶ از نظر فنی گامی رو به جلو و مهم محسوب می‌شود، اما آزمون واقعی این است که آیا می‌تواند برداشت و درک مخاطبان از تصمیم‌های داوری را تغییر دهد یا نه. اگر چنین شود، این فناوری به همان اندازه که ابزاری برای پخش تلویزیونی است، به فناوری حکمرانی و مدیریت مسابقات نیز تبدیل خواهد شد.

آواتارهای سه‌بعدی و مسئله آفساید

سامانه آواتار سه‌بعدی بازیکنان مبتنی بر هوش مصنوعی به یک مشکل مشخص و قدیمی می‌پردازد؛ فناوری آفساید نیمه‌خودکار. تصاویر تولیدی سامانه فعلی که در حال فعالیت است برای توضیح تصمیم‌های آفساید همیشه قانع‌کننده نبوده‌اند. خطوط به‌سختی خوانده می‌شوند، زاویه‌ها غیرشهودی هستند و هواداران بارها تصمیم‌هایی را که فناوری به‌درستی تشخیص داده است زیر سؤال می‌برند.

در سامانه جدید، بازیکنان اسکن می‌شوند تا مدل‌های دقیق سه‌بعدی از آن‌ها ساخته شود؛ هر اسکن تقریباً یک ثانیه زمان می‌برد. در جریان مسابقه، از این مدل‌ها برای ردیابی دقیق‌تر بازیکنان در حرکت‌های سریع یا زمانی که دید آن‌ها مسدود می‌شود استفاده خواهد شد.

وقتی یک تصمیم آفساید به سیستم VAR ارجاع داده می‌شود، مدل سه‌بعدی تصاویری تولید می‌کند که هم دقیق‌تر هستند و هم درک آن‌ها آسان‌تر است. این فناوری سال گذشته در رقابت‌های جام بین‌قاره‌ای فیفا آزمایش شد؛ جایی که بدن بازیکنان تیم فلامینگو و تیم پیرامید پیش از مسابقه، اسکن شد.

منطق پشت این فناوری همان منطقی است که در دوربین داور دیده می‌شود؛ داده بهتر وقتی به ‌روشنی ارائه شود، فاصله مشروعیت میان تصمیم داوری و پذیرش آن از سوی مخاطبان را کاهش می‌دهد.

مرکز فرماندهی هوشمند

از نظر عملیاتی، مهم‌ترین بخش همکاری فیفا و Lenovo شاید همان باشد که کم‌ترین توجه را به خود جلب کرده است. آنچه که «رومی گای»، مدیر ارشد بازرگانی فیفا، آن را مرکز فرماندهی هوشمند توصیف کرد ایجاد کرده است؛ مرکزی که داده‌های بلادرنگ را در میان بخش‌ها، مسابقات، ورزشگاه‌ها و پخش‌کنندگان در قالب یک نمای عملیاتی واحد به یکدیگر متصل می‌کند.

در رقابت‌هایی که در سه کشور برگزار می‌شود، با بیش از ۱۸۰ پخش‌ کننده و حدود شش میلیارد بیننده مورد انتظار، هماهنگی عملیاتی محدودیتی است که همه بخش‌های دیگر به آن وابسته‌اند. این مرکز فرماندهی در عمل ستون فقرات هوش مصنوعی سازمانی در پشتِ اعلامیه‌های عمومی Football AI محسوب می‌شود.

نکته‌ای که «رومی گای» درباره حذف کمیته‌های محلی برگزار کننده مطرح کرد نیز قابل تأمل است. این تصمیم به این معناست که فیفا مسئولیت عملیاتی وظایفی را بر عهده می‌گیرد که پیش‌تر میان نهادهای ملی با دانش و ارتباطات محلی توزیع شده بود. در اینجا هوش مصنوعی فقط پشتیبان این تصمیم نیست؛ در واقع همان چیزی است که امکان عملی شدن این تصمیم را فراهم می‌کند.

مدل زبانی فوتبال و آنچه پس از ۲۰۲۶ می‌آید

Football AI Pro بر پایه مدل زبانی فوتبال فیفا ساخته شده است؛ مدلی تخصصی در یک حوزه مشخص که با داده‌های اختصاصی فیفا آموزش دیده است. این موضوع یک دارایی بسیار مهم به شمار می‌آید. یک مدل زبانی عمومی می‌تواند به پرسش‌هایی درباره فوتبال پاسخ دهد، اما مدلی که با صدها میلیون داده متعلق به فیفا آموزش دیده باشد قادر است تحلیل‌ها و اطلاعات معتبر و ویژه مسابقات تولید کند؛ چیزی که یک مدل عمومی نمی‌تواند به ‌سادگی بازتولید کند.

پیامدهای این موضوع فراتر از سال ۲۰۲۶ است. فیفا اعلام کرده که Football AI Pro در نهایت در اختیار هواداران نیز قرار خواهد گرفت، نه فقط تیم‌ها. همچنین ۲۱۱ فدراسیون عضو که ساختار حاکمیتی فوتبال جهان را تشکیل می‌دهند نیز در محدوده این برنامه قرار دارند. اگر این مدل در جام جهانی عملکرد موفقی داشته باشد، می‌تواند به پایه یک پروژه بزرگ‌تر برای دموکراتیک ‌کردن دسترسی به تحلیل‌های فوتبال تبدیل شود؛ پروژه‌ای که توانایی‌های تحلیلی را به فدراسیون‌های ملی و رقابت‌هایی می‌رساند که در حال حاضر تقریباً هیچ زیرساخت تحلیلی در اختیار ندارند.

این همان روایت بزرگ‌تر هوش مصنوعی سازمانی در پشت اعلامیه‌های این هفته است. جام جهانی در واقع یک نمونه اثبات مفهوم محسوب می‌شود؛ آنچه فیفا پس از آن بر پایه این زیرساخت می‌سازد، مرحله واقعی استقرار و بهره‌برداری خواهد بود.