نخستین مرکز تخصصی خودگردان پژوهشی هوش مصنوعی راهاندازی شد
گزارش افتتاحیه مرکز هوش مصنوعی و علم داده شهید فقهی
مریم کاملان- ۳۰ آذر ۱۴۰۴
دانشگاه شهید بهشتی با افتتاح نخستین مرکز تخصصی خودگردان پژوهشی هوش مصنوعی کشور، گام بلندی در جهت تبدیل شدن به قطب ملی علم داده برداشت. «مرکز هوش مصنوعی و علم داده شهید فقهی» که با همکاری خانه هوش ایران راهاندازی شده، قرار است با اهدای ۵۰ گرانت پژوهشی، اجرای حداقل دو پروژه کلان ملی و ارائه زیرساختهای محاسباتی پیشرفته، حلقه واسط پژوهش دانشگاهی و نیازهای واقعی صنعت و جامعه شود.
روز ۲۶ آذرماه ۱۴۰۴، دانشگاه شهید بهشتی شاهد رویدادی مهم در حوزه هوش مصنوعی کشور بود. «مرکز هوش مصنوعی و علم داده شهید فقهی» به عنوان نخستین مرکز تخصصی خودگردان پژوهشی در این حوزه، با حضور اساتید، پژوهشگران و مدیران ارشد دانشگاهی در تالار مولوی دانشکده ادبیات و علوم انسانی افتتاح شد. این مرکز که با همکاری خانه هوش ایران و دانشگاه شهید بهشتی راهاندازی شده، قرار است نقطه عطفی در توسعه فناوری هوش مصنوعی در ایران باشد.
همراهی در یک حرکت بزرگ
«مهرشاد نفعی»، مدیرعامل «خانه هوش ایران»، مراسم را با ابراز خرسندی از همکاری با دانشگاه شهید بهشتی آغاز کرد. او با اشاره به تجربه همکاری با دانشگاههای مختلف کشور، تأکید کرد: «کار کردن کنار شخصیتی برجسته همچون دکتر آقامیری، اشتیاق ما به همکاری با دانشگاه شهید بهشتی را در دو سال گذشته دوچندان کرده است.»
نفعی از تیم پژوهشی دانشگاه و بهویژه از «دکتر ابراهیممقدم»، رئیس دانشکده کامپیوتر، تشکر کرد و گفت: «با وجود نگرانیهایی که وجود داشت، ایشان بزرگوارانه و برادرانه همکاری کردند و کنار ما بودند تا این مرکز راهاندازی شود.»
هوش مصنوعی بدون علوم انسانی ناقص است
«دکتر سید محمودرضا آقامیری»، رئیس دانشگاه شهید بهشتی، در سخنانی راهبردی بر ضرورت ورود همهجانبه دانشگاه به عرصه هوش مصنوعی تأکید کرد. او با اشاره به شهدای دانشمند دانشگاه از جمله شهید شهریاری، شهید ذوالفقاری، شهید عباسی، شهید تهرانچی و شهید فقهی گفت: «امروز روز بزرگی برای دانشگاه است. ما با تعارف نمیتوانیم وارد دنیای جدید شویم».
دکتر آقامیری با تأکید بر سرعت تحولات هوش مصنوعی افزود: «هوش مصنوعی دارد به سرعت حرکت میکند و ما هم مجبوریم تمام تخصصهایمان را با آن هم راستا کنیم تا بتوانیم از این فرصتی که برای بشریت به وجود آمده، استفاده کنیم.»
یکی از نکات برجسته سخنان رئیس دانشگاه، تأکید بر نقش علوم انسانی در توسعه هوش مصنوعی بود. او گفت: «بخش عمده مشکل ما در مبحث هوش مصنوعی، خلأ علوم انسانی در کنار سایر تخصصهاست. فرهنگ و علوم انسانی اگر در کنار این حرکت قرار نگیرد، شاید حرکت بتواند اثر منفی خودش را در جامعه ما بگذارد.»
دکتر آقامیری با اشاره به حضور رئیس دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی در جلسه، بر اهمیت رویکرد میانرشتهای تأکید کرد: «دانشگاه بهترین نقطه است برای این همکاری، چرا که ما دیسیپلینهای مختلف را در کنار هم داریم.»
توافق با ستاد علوم شناختی برای ایجاد مرکز دادههای بزرگ در دانشگاه
رئیس دانشگاه همچنین از انعقاد توافقنامه با ستاد علوم شناختی خبر داد و گفت: «بر اساس توافقی که هفته گذشته با ستاد علوم شناختی داشتیم، قرار شد مرکز دادههای بزرگ (Big Data) هم اینجا به وجود آید. اگر بتوانیم مرجعی برای داده و مباحث مربوط به دادهها باشیم، میتوانیم انشاءالله در آینده نقش خود را به عنوان یک دانشگاه اثرگذار ایفا کنیم.»
دکتر آقامیری در ادامه مراسم با اشاره به دستاوردهای علمی شهید فقهی گفت: «ما شش استاد در دانشکده مهندسی هستهای داشتیم که متوسط حدود ۱۳۵ تا ۱۴۰ مقاله داشتند. دکتر فقهی به تنهایی ۱۶۵ مقاله در اسکوپوس ثبت کرده با ایندکس بالای ۲۷؛ جوان بود، تازهکار بود، اما این توان و تلاش را داشت.»
یادی از شهید فقهی
پس از آن کلیپی مستند درباره زندگی و دستاوردهای «شهید دکتر سید امیرحسین فقهی» که با کمک هوش مصنوعی با کیفیت بالایی ساخته شده بود، به نمایش درآمد که حاضران را به تأمل در مسیر یک دانشمند جوان و متعهد دعوت کرد.
شهید فقهی در اوج جوانی به مرتبه استاد تمام رسید و در دانشگاه شهید بهشتی به بلوغی شگفت دست یافت. او همچنین رئیس پژوهشگاه علوم و فنون هستهای کشور بود.
حوزههای تحقیقاتی شهید فقهی بسیار گسترده بود: از محاسبات قلب راکتورها و شتابدهندهها گرفته تا طراحی سیستمهای الکترونیک هستهای، کاربرد پرتوها در پزشکی، تصویربرداریهای پیشرفته نوترونی و گاما، حفاظت محیط زیست از آلودگیهای پرتوی و حتی آسیبشناسی پرتوها در فضا و ماهوارهها.
کلیپ با این جمله به پایان رسید: «دکتر فقهی سختترین معادله دنیا را حل کرده بود: معادله تعادل. اینکه چطور میشود هم دانشمند بود و هم مدیر، هم عاشق خانواده بود و هم عاشق خدا.»
اهداف و ظرفیتها مرکز هوش مصنوعی و علم داده شهید فقهی
پس از ادای احترام به یاد شهید فقهی و تجلیل از خانواده ایشان، کلیپی برای معرفی مرکز و برنامههای آن به نمایش درآمد که نقشه راه آن را به تفصیل بیان میکرد.
ضرورت ایجاد
این مرکز با سه ضرورت اصلی راهاندازی شده است:
- پایان دادن به فعالیتهای پراکنده در حوزه هوش مصنوعی
- نیاز شدید بازار کار به نیروی متخصص
- حضور در رقابت جهانی و جلوگیری از عقبماندگی تکنولوژیک
چشمانداز
مرکز شهید فقهی سه چشمانداز اصلی را دنبال میکند:
۱. تبدیل شدن به هاب ملی علم داده
۲. ایفای نقش مرجعیت علمی در حوزه هوش مصنوعی و دادهکاوی
۳. تثبیت جایگاه دانشگاه به عنوان پیشران در پروژههای کلان ملی و بینالمللی
اهداف عملیاتی
اهداف مشخص و قابل سنجشی که این مرکز بر محوریت آن راهاندازی شده شامل این موارد است:
- جذب و اجرای حداقل ۲ پروژه کلان ملی یا بینالمللی در حوزه هوش مصنوعی و علم داده
- ایجاد شبکه نخبگان هوش مصنوعی و علم داده جهت همافزایی علمی
- حرکت در مسیر خودکفایی مالی
فعالیتهای آموزشی
برنامههای آموزشی جامعی برای این مرکز در نظر گرفته شده است:
- آموزش فوقتخصصی برای پژوهشگران حرفهای
- آموزش کاربردی هوش مصنوعی به دانشجویان رشتههای فنی و غیرفنی
- ارائه دورههای حضوری، آنلاین و هیبریدی با مدرک معتبر
حمایت از تحقیقات و پژوهش
یکی از مهمترین برنامههای مرکز شهید فقهی، حمایت مالی از پژوهش است:
- اهدای ۵۰ گرانت پژوهشی به اعضای هیئت علمی و پژوهشگران
- حمایت مالی مستقیم از پایاننامهها و رسالههای مرتبط با نیازهای روز
- مشاوره تخصصی به اساتید و دانشجویان در طراحی و اجرای پروژهها
توانمندسازی و اشتغال
این مرکز با رویکردی عملی به اتصال دانشگاه و صنعت میپردازد؛
- برگزاری دورههای مشترک آموزشی شامل کارگاهها، بوتکمپها و مدارس تابستانی
- ایجاد بسترهای نوین برای پرورش دانشجویان تحصیلات تکمیلی متناسب با نیاز آینده کشور
- ایجاد مسیر شفاف کارآموزی و اتصال دانشجویان به صنعت
تجاریسازی و درآمدزایی
طراحان این مرکز با رویکردی اقتصادی به دنبال پایداری مالی نیز هستند؛
- مشاوره، دادهکاوی و هوشمندسازی برای دولت و بخش خصوصی
- سرمایهگذاری خطرپذیر روی ایدهها و استارتاپهای نوپا
- تجاریسازی و تبدیل پژوهشهای دانشگاهی به محصولات بازاری
- توسعه همکاری با شرکتهای دانشبنیان و نهادهای صنعتی
خدمات محاسباتی و زیرساخت فنی
یکی از مزیتهای مهم مرکز، ارائه زیرساختهای پیشرفته است:
- تجهیز و ارائه خدمات محاسباتی پیشرفته شامل سرورهای پردازشی و GPU به پژوهشگران و اعضای هیئت علمی
- اختصاص نیروی انسانی متخصص جهت پشتیبانی فنی و اجرایی
حلقه واسط پژوهش و صنعت
سخنرانی پایانی مراسم را «دکتر حسین صابری»، مدیرعامل شرکت فناوران هوش مصنوعی پارس ایرانیان، برعهده داشت. او با نگاهی استراتژیک به اهمیت هوش مصنوعی در قرن بیستویکم به معرفی این مرکز پرداخت.
هوش مصنوعی، زبان جدید قدرت
دکتر صابری گفت: «هوش مصنوعی امروز فقط یک فناوری نیست، بلکه در واقع زبان جدید قدرت است. همانطوری که اینترنت در قرن بیستم صنعت را متحول کرد، هوش مصنوعی دارد اقتصاد، حکمرانی، سلامت، آموزش و مهمتر از همه امنیت قرن بیستویکم را متحول میکند».
او با اشاره به نقش تعیینکننده هوش مصنوعی در تصمیمگیریهای روزمره افزود: «امروز هوش مصنوعی تعیین میکند که ما باید چه چیزی یاد بگیریم، چگونه درمان شویم، چه کسی و به چه شکلی وام بگیرد، چه محتوایی دیده شود و حتی چه تکنولوژی نرمال تلقی شود. حالا اگر ما در طراحی این سیستمها نقشی نداشته باشیم، مصرفکننده تصمیماتی خواهیم بود که دیگران برایمان میگیرند».
چرا هوش مصنوعی در ایران یک ضرورت است؟
دکتر صابری با تحلیل شرایط ایران توضیح داد: «ایران کشوری با جمعیت جوان، نیروی انسانی تحصیلکرده بالا، سابقه تمدنی غنی و البته محدودیتهای ساختاری اقتصادی است. در چنین شرایطی، هوش مصنوعی میتواند نقش میانبر توسعه داشته باشد و ما را از رشد خطی ببرد به سمت جهش».
او با اشاره به تجربیات جهانی گفت: «سیلیکونولی بدون دانشگاه استنفورد و برکلی هرگز شکل نمیگرفت. DeepMind از دل پرسشهای دانشگاهی بیرون آمد، نه صرفاً از بازار. این تجربهها یک پیام مشترک دارند: برندهها کسانی نیستند که فقط فناوری میسازند، برندهها کسانی هستند که اکوسیستم میسازند».
نقش دانشگاه در عصر جدید
دکتر صابری با تأکید بر تغییر نقش دانشگاه گفت: «دانشگاه دیگر صرفاً محل آموزش نیست. دانشگاه باید مسئلهمحور باشد، دانشگاه باید در عرصه عمومی اثرگذار باشد، دانشگاه باید شریک استراتژیک دولت باشد، و دانشگاه باید تربیتکننده انسان مسئلهحل باشد».
مدیرعامل گروه سرمایهگذاری پارس ایرانیان با صراحت گفت: «ما دنبال نمایش، دنبال بازدهی کوتاهمدت و دنبال شعار نیستیم. ما آمدیم که اکوسیستم بسازیم، آمدیم سرمایهگذاری بلندمدت بکنیم و تحمل ریسکش را هم داریم. ما باور داریم که سرمایه مالی بدون دانش پایدار نیست و دانش بدون بازار عملاً ناتمام میماند».
دکتر صابری در پایان خطاب به دانشجویان گفت: «اگر ایدهای دارید که کسی جدیاش نگرفته، اگر سؤالی دارید که جواب ساده برایش وجود ندارد، یا اگر جرأتی دارید که دیگران ندارند، بدانید که خانه هوش ایران دقیقاً برای همین ساخته شده است».
افتتاحیه مرکز هوش مصنوعی و علم داده شهید فقهی نشان میدهد که دانشگاه شهید بهشتی با رویکردی جامع و استراتژیک در حال ورود به عرصه هوش مصنوعی است و میتواند الگویی برای توسعه فناوری در کشور باشد.
این مرکز یادبودی است برای شهید دکتر سید امیرحسین فقهی، دانشمندی که نشان داد میتوان در قلههای علم در خدمت مردم و کشور بود.
