احتمال استفاده از سامانههای دفاع موشکی برای محافظت از دیتاسنترهای کشورهای خاورمیانه
امین رضا کیفرگیر
- ۱۷ اسفند ۱۴۰۴
گفته میشود این نخستین مورد از نوع خود است؛ هدف قرار دادن عمدی یک دیتاسنتر تجاری توسط نیروهای مسلح یک کشور در حال جنگ؛ شاید اکنون کشورهای سرمایهگذار به این فکر باشند که برای محافظت از دیتاسنترها، سامانههای دفاع موشکی مستقر کنند.
به گزارش گاردین، ساعت ۴:۳۰ بامداد روز یکشنبه، یک پهپاد شاهد ۱۳۶ ایرانی به یک دیتاسنتر متعلق به سرویسهای ابری آمازون (AWS) در امارات متحده عربی اصابت کرد؛ حملهای که آتشسوزی ویرانگری به راه انداخت و باعث قطع تأمین برق این مرکز شد. تلاشها برای مهار آتش با استفاده از آب نیز خسارتهای بیشتری به تجهیزات وارد کرد.
اندکی بعد، دومین دیتاسنتر متعلق به این شرکت آمریکایی نیز هدف قرار گرفت. سپس گزارش شد که سومین مرکز داده، این بار در بحرین، دچار مشکل شده است؛ جایی که یک پهپاد انتحاری ایرانی پس از برخورد با زمین در نزدیکی محل، به گلولهای از آتش تبدیل شد.
رسانههای ایران اعلام کردهاند که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی این حمله را «برای شناسایی نقش این مراکز در پشتیبانی از فعالیتهای نظامی و اطلاعاتی دشمن» انجام داده است.
در این جنگ به طور گسترده از هوشمصنوعی برای تحلیل سیگنالها و تصاویر شناسایی ماهوارهای و پهپاد و دیگر جزئیات جابهجایی نیروها استفاده میشود. این حجم بالا از دادهها را نمیتوان به کمک رایانش لبهای در خط مقدم پشتیبانی کرد. از همین رو دیتاسنترهای بزرگ خاورمیانه محل اصلی تامین قدرت پردازشی و تحلیلی لازم برای ماشین جنگی ایالات متحده بوده است.
شبکهای که شرکت «جف بزوس» ایجاد کرده است میتوانست از کار افتادن یکی از مراکز منطقهای خود را تحمل کند، اما نه از کار افتادن مرکز دوم؛ چه برسد به سومین انبار عظیم فناوری آنها.
این حمله هماهنگ بلافاصله اثر خود را نشان داد. میلیونها نفر در دبی و ابوظبی صبح دوشنبه از خواب بیدار شدند در حالی که نمیتوانستند از طریق اپلیکیشنهای موبایل خود هزینه تاکسی پرداخت کنند، غذا سفارش دهند یا موجودی حساب بانکیشان را بررسی کنند.
این حملات بجز اثرات نظامی آن؛ به سرعت جنگ را مستقیماً وارد زندگی ۱۱ میلیون نفر در امارات متحده عربی کرد؛ جمعیتی که از هر ۱۰ نفر آن، ۹ نفر شهروندان خارجی هستند. شرکت آمازون به مشتریان خود توصیه کرده است دادههایشان را از این منطقه منتقل و در مکانهای امنتری نگهداری کنند.
شاید مهمتر از همه این باشد که حمله به این هدف جنگی نسل جدید اکنون پرسشهایی را درباره چشمانداز امارات متحده عربی برای پیشبرد برنامههایش و نیز سرمایهگذاریهای چندین میلیارد پوندی ایالات متحده و دیگر سرمایهگذاران خارجی مطرح کرده است؛ برنامههایی که با هدف بهرهبرداری از چیزی انجام میشوند که آن را نفت جدید میدانند: هوش مصنوعی.
«کریس مکگوایر»، کارشناس حوزه هوش مصنوعی و فناوری که در دوران دولت «جو بایدن» بهعنوان مقام شورای امنیت ملی کاخ سفید فعالیت میکرد، گفت: «امارات واقعاً میخواهد به یک بازیگر بزرگ در حوزه هوش مصنوعی تبدیل شود. دولت این کشور باور بسیار محکمی به این فناوری دارد، احتمالاً قویتر از هر دولت دیگری در جهان. اگر قرار باشد پرسشهای امنیتی پیرامون آن مطرح شود، آنها ناچار خواهند بود خیلی سریع به نوعی این مسائل را حلوفصل کنند.»
مرکز داده یا همان دیتاسنتر تأسیساتی است که برای ذخیرهسازی، مدیریت و بهرهبرداری از دادههای دیجیتال طراحی شده است. افزایش تقاضای کسبوکارها برای هوش مصنوعی و رایانش ابری، مدلی که در آن شرکتها با ارائهدهندگان سرورها، فضای ذخیرهسازی و نرمافزار بر اساس مدل «پرداخت بهازای مصرف» همکاری میکنند نیاز به مراکزی با توان محاسباتی بسیار بیشتر را افزایش داده است.
چنین مراکزی به تأمین پایدار و آماده از برق بسیار ارزان نیاز دارند. امارات متحده عربی، در حالی که میکوشد وابستگی خود را به سوختهای فسیلی کاهش دهد، تأکید میکند که این مزیت را به وفور در اختیار دارد؛ افزون بر آن، یک صندوق ثروت ملی عظیم نیز در اختیار دارد که آماده سرمایهگذاری و تأمین یارانه برای پروژهها است.
بر اساس شاخص جهانی دیتاسنتر مؤسسه Turner & Townsend، هزینه ساخت دیتاسنترها در سطح جهان در سال ۲۰۲۵ بهطور متوسط ۵.۵ درصد افزایش یافته است؛ با این حال، امارات متحده عربی در جدول هزینه واحد به ازای هر وات در میان ۵۲ کشور، در رتبه ۴۴ از نظر گرانبودن قرار دارد.
موقعیت جغرافیایی امارات نیز آن را به نقطهای حیاتی برای فرود کابلهای زیردریایی تبدیل کرده است و دسترسی میان اروپا و آسیا را فراهم میکند. در کنار این عوامل، ملاحظات ژئوپولیتیکی نیز وجود دارد؛ بهویژه اینکه ایالات متحده تمایل دارد کشورهای حوزه خلیج فارس را از فناوریهای چینی دور نگه دارد.
سفر چهار روزه «دونالد ترامپ» در ماه مه سال گذشته به عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی با اعلام ساخت یک پردیس عظیم جدید هوش مصنوعی به عنوان مشارکتی میان امارات و ایالات متحده همزمان شد؛ پردیسی که هدف آن آموزش مدلهای قدرتمند هوش مصنوعی است.
در چارچوب این توافق، دولت ترامپ محدودیتهای مربوط به فروش تراشههای پیشرفته به کشورهای خلیج فارس را کاهش داد. شرکت OpenAI اعلام کرده است که پردیس برنامهریزی شده در امارات ممکن است در نهایت به نیمی از جمعیت جهان خدمات ارائه دهد.
«کریس مکگوایر» گفت رویدادهای این هفته میتواند نقطهای سرنوشتساز باشند. او افزود: «اگر قرار است دیتاسنترهای عظیم در خاورمیانه ساخته شوند، باید واقعاً درباره نحوه حفاظت از آنها جدیتر فکر کنیم. الان وقتی درباره حفاظت از آنها صحبت میکنیم، میگوییم نگهبان داشته باشند و امنیت سایبری خوبی فراهم شود.»
او ادامه داد: «اما اگر واقعاً قرار باشد سرمایهگذاری در خاورمیانه را دوچندان کنیم، شاید به این معنا باشد که باید برای دیتاسنترها سامانههای دفاع موشکی در نظر گرفت.»
«شان گورمن»، مدیرعامل شرکت فناوری Zephr.xyz که از پیمانکاران نیروی هوایی ایالات متحده است، گفت احتمالاً جاهطلبیهای کشورهای خلیج فارس در ذهن برنامهریزان نظامی در تهران وجود داشته است. او ادامه داد: «من معتقدم ایرانیها در حال توسعه تاکتیکهایی هستند که دیدهاند در جنگ اوکراین مؤثر بوده است. جنگ نامتقارن که بتواند زیرساختهای حیاتی را هدف قرار دهد، با ایجاد اختلال در امنیت عمومی و فعالیتهای اقتصادی، بر دشمنان فشار وارد میکند.»
او افزود: «امارات متحده عربی و بحرین هر دو تلاش کردهاند با سرمایهگذاری سنگین در دیتاسنترها و زیرساختهای فیبر نوری برای اتصال به دیگر نقاط جهان، خود را بهعنوان قطبهای جهانی هوش مصنوعی مطرح کنند.»
گورمن ادامه داد: «اگر این زیرساختها مختل شوند، موقعیت راهبردی آنها در معرض خطر قرار میگیرد و در عین حال عملیاتهایی که برای اقتصاد اهمیت دارند نیز دچار اختلال میشود. علاوه بر این، ممکن است تأثیرات جانبی بر عملیات دفاعی هم ایجاد شود، اما احتمالاً این بیشتر ناشی از شانس خواهد بود تا هدف اصلی.»
گورمن گفت امارات متحده عربی «سابقهای طولانی در مدیریت بیثباتیهای منطقهای بدون تبدیل شدن به طرف مستقیم آنها» دارد، اما در کنار تهدیدهای هوایی، مجموعهای از خطرات دیگر نیز وجود دارد.
او توضیح داد: «امارات همچنین یکی از متنوعترین محیطهای محل فرود کابلهای زیردریایی در خاورمیانه را دارد، اما این تنوع از نظر جغرافیایی یکنواخت نیست.» او افزود: «چندین ایستگاه فرود و سامانه کابل وجود دارد، اما بسیاری از آنها در ساحل شرقی و در شهر فجیره متمرکز شدهاند؛ موضوعی که نوعی گلوگاه جغرافیایی نسبی ایجاد میکند.»
او افزود: «علاوه بر این، خطر مشخصی از سوی عملیاتهای سایبری ایران وجود دارد که زیرساختهای دیجیتال همسو با ایالات متحده در خلیج فارس را هدف قرار میدهد؛ تهدیدی که در کوتاهمدت برای فعالیت دیتاسنترها و خدمات رایانش ابری، ملموستر از عوامل جغرافیایی به معنای سنتی آن است.»
«شان گورمن» گفت نگرانی اصلی این خواهد بود که ایران توانایی بیشتری برای هدف قرار دادن زیرساختهای دیجیتال در خلیج فارس، بهعنوان بخشی از اقدامهای تلافیجویانه خود، نشان دهد. او گفت: «امارات متحده عربی باید به شرکای خود نشان دهد که زیرساختهایش قابل دفاع است. این همان پرسشی است که سرمایهگذاران باید مطرح کنند، نه اینکه آیا جاهطلبی گسترده در حوزه هوش مصنوعی ادامه خواهد یافت یا نه.»
«ویلی لهدونویرتا»، پژوهشگر ارشد موسسه اینترنت آکسفودر واقع در دانشگاه آکسفورد، گفت ایجاد چنین سامانههای دفاعی هزینههای قابلتوجهی دارد، اما خطر واقعی است.
«اریک اشمیت»، رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی هوش مصنوعی ایالات متحده، سال گذشته گفته بود کشوری که در رقابت تسلیحاتی هوش مصنوعی عقب بماند ممکن است دیتاسنترهای رقیب خود را بمباران کند. لهدونویرتا نیز میگوید گمان میکند در عمل کسی باور نداشت که دیتاسنترها واقعاً «بمباران شوند، با وجود آنکه چنین سناریوهایی مدتی بهطور علنی مطرح میشد.»
او افزود: «اگر چنین باشد، از این پس شاید شاهد باشیم که بهرهبرداران دیتاسنترهای بزرگ مانند AWS در سامانههای دفاع هوایی هم سرمایهگذاری کنند؛ مشابه زمانی که شرکتهای کشتیرانی برای مقابله با دزدان دریایی خود را مسلح کردند.»
او در پاسخ به این پرسش که ایران ممکن است در گام بعدی کجا را هدف قرار دهد، گفت: «ایرانیها بهخوبی میدانند که کابلهای فیبر نوری که این دیتاسنترها را به ایالات متحده و سایر نقاط جهان متصل میکنند از تنگه هرمز عبور میکنند؛ هرچند این مسیرها بهشدت توسط نیروهای آمریکا و متحدانش تحت نظارت هستند.»
