کالبدشکافی معجزه اوکراین در سنگر فناوری؛ چرا در بحبوحه جنگ هم نباید اینترنت را قطع کرد؟

هوشیو – تهران| همایش تخصصی «هوش مصنوعی در عصر بحران» در تاریخ ۲۵ خرداد ۱۴۰۵ به همت رسانه هوشیو در تهران برگزار شد. در بخش دوم این رویداد و پس از پایان پنل تخصصی اول، دکتر «صابر خسروی»، دانش‌آموخته دکتری مدیریت تکنولوژی، با حضور روی استیج به ایراد سخنرانی با موضوع چالش‌برانگیز «اقتصاد دیجیتال در سایه جنگ؛ مروری بر تجربه جنگ اوکراین» پرداخت. خسروی با نگاهی انتقادی به ساختار سیاست‌گذاری داخلی، به تبیین این پرسش کلیدی پرداخت که چگونه یک کشور در آستانه فروپاشی نظامی، می‌تواند رشد اقتصادی حوزه فناوری خود را حفظ کند.

از هک بزرگ تا اسکیل هوش مصنوعی؛ درآمدی بر سینما و سیاست

خسروی که سخنرانی خود را با فضایی صمیمانه آغاز کرد، با اشاره به مباحث مطرح‌ شده در بخش اول همایش توسط دیگر سخنرانان، تماشای چند اثر سینمایی و مستند را به فعالان این حوزه توصیه کرد. وی دیدن مستند «The Great Hack» (هک بزرگ) را برای درک تأثیرات هوش مصنوعی بر انتخابات و لایه سیاست‌گذاری  و تماشای فیلم «Thinking Game» را برای فهم دقیق مقیاس و تاریخچه توسعه هوش مصنوعی در مجموعه دیپ‌مایند ضروری دانست.

تفاوت تاب‌آوری؛ روایت ژاپن ۱۹۶۴ و ایران ۱۴۰۵

خسروی با اشاره به علاقه خود به مطالعه تاریخ به عنوان ابزاری برای حفظ امیدواری، به مقایسه دو الگوی متفاوت از تاب‌آوری پرداخت. وی خاطرنشان کرد: «حدفاصل بمباران اتمی ژاپن تا برگزاری المپیک توکیو و بازسازی این کشور تنها ۱۹ سال طول کشید؛ این یک الگوی الهام‌بخش است. اما در کشور ما، متأسفانه از سال ۱۳۹۸ دکمه قطع اینترنت لق شده و با یک عطسه، دسترسی‌ها محدود می‌شود.»

خسروی با نقد وضعیت ارتباطات در سال جاری اشاره کرد: «ما در سال ۱۴۰۵، حدود ۸۴ درصد از زمان‌ها با عدم دسترسی پایدار به اینترنت مواجه بوده‌ایم و برگزاری همایش هوش مصنوعی در این شرایط، نشان از سخت‌جانی اکوسیستم دارد. همین چالش‌ها من را به سمت مطالعه یک جهان موازی سوق داد؛ چطور اقتصاد دیجیتال اوکراین در سه سال اول جنگ با روسیه ۵ درصد رشد کرد؟»

کالبدشکافی مدل اوکراین؛ شباهت‌های ساختاری و تفاوت‌های عملکردی

سخنران نشست با ترسیم شباهت‌های ژئوپولیتیکی، اقتصادی (گذار از کشاورزی به آی‌تی) و سرمایه انسانی (وجود ۲۸۵ هزار متخصص) میان ایران و اوکراین، به مقایسه آماری وضعیت دو کشور در زمان بحران پرداخت. به گفته وی، با آغاز جنگ، اقتصاد سنتی اوکراین ۳۰ درصد افت کرد و ۱۳ میلیون نفر آواره شدند، اما اقتصاد دیجیتال آن با ۵ درصد رشد، سهم خود را در تولید ناخالص داخلی (GDP) به ۱۱ درصد رساند. شگفت‌انگیزترین نکته این است که ۹۶ درصد قراردادهای بین‌المللی شرکت‌های فناوری اوکراین در زمان جنگ ادامه یافت، در حالی که در ایران به دلیل قطعی‌های ناشی از نبرد ۱۲ روزه، تمامی قراردادها به استناد بند «فورس ماژور» متوقف شدند.

خسروی ۷ اقدام کلیدی و استراتژیک دولت اوکراین را عامل این موفقیت دانست:

• تشکیل وزارت تحول دیجیتال (از ۲۰۱۹): راه‌اندازی یک نهاد چابک به رهبری فدوروف برای اجرای پروژه‌های واقعی و غیرنمایشی.
• غیرمادی‌سازی فرآیندها: حذف کامل کاغذ از تمامی بوروکراسی‌های اداری.
• تمرکززدایی زیرساخت‌ها (Decentralization): انتقال اطلاعات و خدمات ۴۲ نهاد دولتی به فضای ابری (Cloud) برای مصون ماندن از حملات موشکی روسیه.
• پلتفرم «دیا» (Diia): تحقق دولت الکترونیک در تلفن همراه با پوشش ۷۰ درصدی جمعیت؛ راه‌اندازی سرویس «ای‌ریکاوری» برای ارزیابی و پرداخت خسارت‌های جنگ به کمک هوش مصنوعی و رسمیت بخشیدن به نخستین گذرنامه دیجیتال سیار جهان بر بستر این پلتفرم.
• پلتفرم «ترنبیتا»: پیاده‌سازی معماری توزیع‌شده با شعار «مردم نباید جابه‌جا شوند، داده‌ها باید جابه‌جا شوند» جهت حذف سرورهای مرکزی و جلوگیری از نقطه شکست واحد (Single\ Point\ of\ Failure).
• پروژه «دیا سیتی»: ایجاد یک منطقه اقتصادی مجازی با نرخ مالیات بی‌سابقه ۵ درصد که موجب جذب و ماندگاری سرمایه‌های خارجی در زمان جنگ شد.
• حفظ سرمایه انسانی: معافیت رسمی برنامه‌نویسان و متخصصان آی‌تی از اعزام به خط مقدم جبهه، که منجر به حفظ ۹۱ درصد از توان اکوسیستم شد.

پلتفرم Brave1 و پایداری شبکه در شرایط جنگی

دکتر خسروی در ادامه به تشریح زیرساخت‌های فناورانه اوکراین در زمان بحران پرداخت. دولت این کشور با راه‌اندازی پلتفرم Brave1، نقش مترجم میان نیازهای دفاعی ارتش و توانمندی‌های شرکت‌های استارت‌آپی را ایفا کرد؛ اقدامی که حتی در بحبوحه جنگ، منجر به جذب سرمایه‌گذاری بین‌المللی از کشورهایی نظیر عربستان سعودی شد. همچنین، آن‌ها برای مقابله با حملات فیزیکی و سایبری به شبکه برق و ارتباطات، ۵۰ هزار ترمینال اینترنت ماهواره‌ای استارلینک و ۱۵۰۰ میکروگرید انرژی را در سطح کشور مستقر کردند تا زنجیره متصل به شبکه هرگز قطع نشود.

نقد دکترین نگاه امنیتی به اینترنت در ایران

این متخصص مدیریت تکنولوژی در بخش پایانی سخنان خود، به سنتز استراتژیک این تجربه پرداخت و با لحنی انتقادی نسبت به وضعیت سیاست‌گذاری داخلی گفت: «در کشور ما، متأسفانه دور میز سیاست‌گذاری کلان، همه با کلاه امنیتی نشسته‌اند و جای خالی نگاه توسعه‌گرا به شدت حس می‌شود. حضور رویکرد امنیتی دور این میز حتماً لازم است، اما نباید فقط آن‌ها تصمیم‌گیر باشند. در اوکراین هم حملات شدید DDoS و جاسوسی سایبری وجود داشت، اما هرگز گزینه قطع کردن اینترنت انتخاب نشد.»

خسروی سخنان خود را با این پیام صریح به سیاست‌گذاران به پایان رساند که تجربه اوکراین ثابت می‌کند در زمان بحران‌های ملی و جنگ، راه‌های پیشرفته‌تر و هوشمندانه‌تری به جز قطع کردن رگ حیات اقتصاد دیجیتال وجود دارد.