هوش مصنوعی و کنکور در چین
جمعیتشناسی و هوش مصنوعی کنکور چینی را دگرگون میکنند
سید محمدجواد فیاض
- ۸ تیر ۱۴۰۵
در ۷ ژوئن ۲۰۲۶، میلیونها جوان چینی وارد حوزههای امتحانی شدند تا در آزمون «گائوکاو» (Gaokao)، آزمون ورودی سختگیرانه و ملی دانشگاههای چین شرکت کنند.
نتایج این آزمون تعیین خواهد کرد که آنان در کدام دانشگاه میتوانند تحصیل کنند و در نتیجه، سطح فرصتهای شغلی آیندهشان نیز مشخص میشود. برای بسیاری، این آزمون به منزله یک فرصت یکباره و سرنوشتساز برای ارتقای جایگاه اجتماعی در چین است.
در نسخه امسال این آزمون دو تفاوت مهم وجود داشت که در سالهای آینده نحوه آموزش جوانان در چین را دگرگون خواهند کرد:
- برخلاف چند دهه گذشته که تعداد شرکتکنندگان به طور پیوسته در حال افزایش بود، اکنون به نظر میرسد این روند در حال کاهش است.
- استفاده فزاینده و فراگیر از هوش مصنوعی
دادههای رسمی نشان میدهد امسال ۱۲.۹ میلیون ثبتنام برای شرکت در گائوکاو انجام شده است؛ درحالیکه این رقم در سال ۲۰۲۴ برابر با ۱۳.۴ میلیون بود و این دومین سال متوالی کاهش محسوب میشود (نمودار). بااینحال، اگرچه چین به «اوج گائوکاو» رسیده است، هنوز به «اوج جمعیت ۱۸ سالهها» (میانگین سنی شرکتکنندگان در آزمون) نرسیده است. یکی از دلایل کاهش مشارکت ممکن است این باشد که اصلاحات اخیر، امکان شرکت مجدد (resit) در آزمون را برای داوطلبان دشوارتر کرده است. دلیل دیگر میتواند نرخ بالای بیکاری جوانان که در حدود ۱۷ درصد است باشد. انبوه فارغالتحصیلانی که در یافتن شغل با مشکل مواجهاند، احتمالاً برخی جوانان را از ورود به دانشگاه به طور کامل منصرف میکند.
در ادامه، این روند کاهشی سرعت بیشتری خواهد گرفت. گروه شرکتکنندگان امسال در گائوکاو عمدتاً متولدین سال ۲۰۰۸ هستند؛ سالی که ۱۶.۱ میلیون تولد در چین ثبت شد. اما تا سال ۲۰۲۵، تعداد تولدها بیش از نصف کاهش یافته و به ۷.۹ میلیون رسیده است. این سقوط جمعیتی هماکنون در مهدکودکها قابلمشاهده است؛ جایی که تعداد کودکان از ۴۶ میلیون در سال ۲۰۲۲ به ۳۲ میلیون در سال ۲۰۲۵ سقوط کرده است. شمار دانشآموزان در مدارس ابتدایی نیز شروع به کاهش کرده است. به طور اجتنابناپذیر، در گذر زمان، این روند به مدارس متوسطه و سپس دانشگاهها نیز خواهد رسید.
اثر هوش مصنوعی بسیار سریعتر در حال نمایانشدن است. یک نظرسنجی از ۳۲۲ هزار دانشآموز در سال گذشته توسط «آکادمی ملی علوم آموزشی چین» که یک اندیشکده وابسته به دولت است نشان داد که ۸۵.۶ درصد از آنان پیشتر از هوش مصنوعی برای انجام تکالیف خود استفاده کردهاند. در اپلیکیشنهای محبوبی مانند Zuoyebang (کمکتکلیف) و Yuanfudao (آموزش میمون)، دانشآموزان از سؤالها عکس میگیرند و هوش مصنوعی آنان را مرحلهبهمرحله به سمت حل مسئله هدایت میکند. معلمان نیز از فناوریهای مشابه برای تصحیح تکالیف استفاده میکنند. در آستانه گائوکاو، شرکتهای هوش مصنوعی چین چتباتهای خود را از پاسخدادن به سؤالات امتحانی منع کردند تا از استفاده احتمالی آنها برای تقلب جلوگیری شود. هنگام اعلام نتایج در اواخر ماه ژوئن میلادی نیز بسیاری از دانشآموزان همچنین از هوش مصنوعی برای انتخاب دانشگاه و رشتهای استفاده خواهند کرد که شانس پذیرش آنان را به حداکثر برساند.
دولت چین برنامههای گستردهای برای استفاده از هوش مصنوعی در کلاسهای درس دارد. در برخی مناطق ثروتمند، این تغییرات هماکنون آغاز شده است. از ترم پاییز سال گذشته، تمامی ۱۴۰۰ مدرسه ابتدایی و متوسطه در پکن، درسهایی با عنوان «آموزش عمومی هوش مصنوعی» را اجرا کردهاند. در هانگژو که مرکز رشد سریع هوش مصنوعی چین است، دانشآموزان اپلیکیشنهایی را با رویکرد وایبکدینگ توسعه میدهند که با رباتهایی که توسط استارتاپ رباتیک Unitree ارائه شدهاند کار میکنند و از هوش مصنوعی برای تولید نقاشیهایی به سبک ونگوگ استفاده میکنند.
بسیاری در چین نگران این هستند که هوش مصنوعی نظام آموزشی را منسوخ کند. نظام فعلی همچنان بر حفظیات گسترده و حل هزاران تمرین تکراری استوار است؛ تاکتیکهایی که برای موفقیت در گائوکاو طراحی شدهاند. برخی والدین معتقدند این وضعیت زمانی نگرانکنندهتر میشود که دانش، تنها با یک دستور در چتبات قابلدسترسی است. اما در مقابل، برخی دیگر نیز نگراناند که هوش مصنوعی اثربخشی آموزش را کاهش دهد. «لو»، مادری در شانگهای، اجازه داد پسرش از این فناوری استفاده کند، اما خیلی زود متوجه شد که او بهجای تلاش برای فهم مسئله، صرفاً پاسخ تولیدشده توسط هوش مصنوعی را کپی میکند. در نتیجه، نمرات او کاهش یافته است. «یانگ» که بهتازگی گائوکاو را پشت سر گذاشته میگوید هوش مصنوعی برای مرور مطالب مفید بوده، اما نگران است که مهارتهای نوشتاری او را تضعیف کند.
اثر همزمان دو عامل جمعیتشناسی و هوش مصنوعی، فشار قابلتوجهی بر معلمان و مدرسان خصوصی وارد خواهد کرد. با کاهش تعداد دانشآموزان، تقاضا برای آنان نیز کاهش مییابد. همزمان، طرفداران هوش مصنوعی میگویند سیستمهای آنها دانش نامحدود و صبر بیپایان را با کسری از هزینه معلمان انسانی فراهم میکنند. معلمان زبان انگلیسی بیشتر نگران هستند؛ زیرا هوش مصنوعی در حال حاضر میتواند این زبان را روانتر، بدون لهجه و بهتر از بسیاری از آنان صحبت کند. در نتیجه، برخی والدین معترض میپرسند چرا باید برای کمک انسانی در یادگیری زبان هزینه پرداخت کنند.
بااینحال، هنوز ممکن است مزایایی برای معلمان وجود داشته باشد. در چین گاهی تا ۶۰ دانشآموز در یک کلاس درس جمع میشوند؛ در چنین شرایطی، هوش مصنوعی میتواند آموزش شخصیسازیشدهای ارائه دهد که معلمان هرگز قادر به انجام آن نبودهاند. بااینوجود، همچنان به تعامل انسانی نیاز خواهد بود، به عقیده «شی»، معلم سابق ریاضی در مؤسسه بزرگ آموزشی New Oriental، معلمان موفق کسانی هستند که میتوانند از نظر احساسی با دانشآموزان ارتباط برقرار کنند و از این طریق به آنها برای یادگیری انگیزه دهند.
گزارش حاضر در نسخه June 13th 2026 نشریه The Economist منتشر شده است.
