ترکیه در نقشه هوش مصنوعی جهان کجاست؟

جیتکس ترکیه در تاریخ ۹ و ۱۰ سپتامبر (۱۸ و ۱۹ شهریور) در محل Istanbul Expo Center شهر استانبول میزبان بیش از ۵۰۰ شرکت، ۱۵۰ سخنران و ۱۰۰ سرمایه‌گذار از بیش از ۷۰ کشور خواهد بود. جیتکس ترکیه صرفاً معرفی یک رویداد جدید نیست؛ بلکه نشانه‌ای آشکار از تغییرات ساختاری عمیق در ژئوپلیتیک فناوری منطقه است.

چرا به ترکیه نگاه کنیم؟

ترکیه امروز در نقطه‌ای حساس از مسیر توسعه فناوری خود قرار گرفته است. از یک سو، مطابق آمار رسمی منتشرشده از سوی OECD این کشور مجهز به بازاری بزرگ با بیش از ۸۰ میلیون مصرف‌کننده دیجیتال بومی است که نیروی انسانی فوق‌العاده جوان (با سهم ۲۲.۴ درصدی گروه سنی زیر ۱۴ سال از کل جمعیت)، صنایع سنتی قدرتمند، استارتاپ‌های پویا و حمایت‌های دولتی متمرکز را در اختیار دارد. ازسوی‌دیگر، وقتی صحبت از مؤلفه‌های کلیدی انقلاب هوش مصنوعی یعنی زیرساخت‌های پردازشی فوق‌سنگین، سرمایه در مراحل رشد و تولید فناوری‌های پایه و مدل‌های زبانی بزرگ به میان می‌آید، فاصله ترکیه با قدرت‌های تراز اول هوش مصنوعی جهان مانند ایالات متحده و چین بسیار چشمگیر است.

بنابراین، ورود GITEX به ترکیه را نباید صرفاً به‌عنوان یک رویداد تجاری دید، بلکه باید آن را به‌عنوان اعتراف سیستماتیک به پتانسیل‌های جدی این کشور در اکوسیستم فناوری خاورمیانه و اوراسیا تحلیل کرد. اکنون سؤال کلیدی این نیست که آیا ترکیه در حوزه هوش مصنوعی فعال است یا خیر؛ چرا که پاسخ این سؤال به‌وضوح مثبت است. سؤال واقعی این است: آیا ترکیه می‌تواند باتکیه‌بر مزیت‌های نسبی خود، از یک «بازار جذاب برای مصرف و پیاده‌سازی هوش مصنوعی» عبور کرده و خود را به‌عنوان یک «هاب منطقه‌ای، صادرکننده و تولیدکننده محصولات مبتنی بر هوش مصنوعی» تثبیت کند؟

ترکیه امروز چه اکوسیستمی از هوش مصنوعی دارد؟

برای درک واقعیت اکوسیستم هوش مصنوعی ترکیه، باید فراتر از هیاهوهای رسانه‌ای به سراغ آمار و ارقام رفت. داده‌های سال ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نشان می‌دهند که ترکیه با شتابی شگفت‌انگیز درحال‌توسعه لایه اولیه اکوسیستم هوش مصنوعی خود است، هرچند که این رشد با ناهماهنگی‌هایی در ساختار تأمین مالی همراه بوده است. طبق آمار رسمی «دفتر سرمایه‌گذاری و امور مالی ریاست‌جمهوری ترکیه» در گزارش «The State of Turkish Startup Ecosystem 2025»:

• تعداد استارتاپ‌های فعال حوزه هوش مصنوعی: بیش از ۱,۲۲۲ استارتاپ فعال هوش مصنوعی در ترکیه ثبت شده‌اند. نکته قابل‌توجه این است که نزدیک به ۳۵ درصد از این استارتاپ‌ها صرفاً در بازه زمانی دو ساله ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ تأسیس شده‌اند که نشان‌دهنده یک موج انفجاری در گرایش به کارآفرینی مبتنی بر هوش مصنوعی است.
• جذب سرمایه در بخش هوش مصنوعی: در سال ۲۰۲۴، استارتاپ‌های حوزه هوش مصنوعی، کلان‌داده و تحلیل داده پیشتاز بلامنازع جذب سرمایه در ترکیه بوده‌اند و در مجموع موفق به جذب ۷۱۵.۸ میلیون دلار سرمایه شدند.
• تعداد استارتاپ‌های تأمین مالی شده: در بازه زمانی ۲۰۲۴-۲۰۲۵، تعداد ۲۲۱ استارتاپ هوش مصنوعی موفق به دریافت سرمایه در مراحل اولیه (بیشتر در مراحل پیش‌بذری و بذری) شده‌اند.
• رشد کلان سرمایه‌گذاری استارتاپی: حجم کل سرمایه‌گذاری جسورانه (VC) در استارتاپ‌های ترکیه از ۴۹۷ میلیون دلار در سال ۲۰۲۳ با جهشی خیره‌کننده و ۴۲۳ درصدی به حدود ۲.۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ رسید. همچنین تعداد معاملات از ۲۹۷ مورد به ۳۳۱ معامله افزایش یافت.

هرچند جهش ۴۲۳ درصدی سرمایه‌گذاری استارتاپی در نگاه اول یک پیروزی مطلق به نظر می‌رسد، اما تحلیل دقیق‌تر داده‌ها تضاد عمیقی را آشکار می‌سازد که یکی از ویژگی‌های اصلی اکوسیستم‌های نوظهور است. اگرچه ترکیه طبق آمار startups.watch در سال ۲۰۲۵ رتبه نخست اروپا را در تعداد معاملات مرحله پیش‌بذری (Pre-seed Deals) کسب کرده است، اما میانگین اندازه بلیت‌های سرمایه‌گذاری (Ticket Size) همچنان زیر ۵۰۰ هزار یورو باقی مانده است. این تضاد به ما می‌گوید که ما با یک اکوسیستم هوش مصنوعی بسیار فعال در لایه استارتاپ‌های نوپا روبه‌رو هستیم که از لحاظ تعداد و پویایی مراحل اولیه بسیار قدرتمند است، اما هنوز ساختار سرمایه آن به پختگی کامل نرسیده تا بتواند این حجم عظیم از ایده را به طور یکنواخت به مراحل رشد و مقیاس جهانی برساند.

ترکیه و به‌ویژه استانبول با داشتن ۷۵۷ استودیو بازی‌سازی فعال که رتبه دوم اروپا بعد از لندن را به خود اختصاص داده است؛ یک غول بازی‌سازی موبایل در جهان است. ازاین‌رو ترکیه نسل جدیدی از متخصصان رشد، محصول، بازاریابی دیجیتال و مهندسی نرم‌افزار تربیت کرده است. امروز این استعدادهای ورزیده حوزه گیمینگ، تخصص خود را به بخش هوش مصنوعی مصرف‌کننده (Consumer AI) منتقل کرده‌اند. نتیجه این جابه‌جایی، ظهور استارتاپ‌های پیشرو هوش مصنوعی در کلاس جهانی مانندFal AI ، پلتفرم زیرساخت پردازش تصویر مبتنی بر هوش مصنوعی است.

مزیت پنهان ترکیه: AI فقط در استارتاپ‌ها نیست

یک اشتباه متداول در تحلیل اکوسیستم ترکیه، ارزیابی آن صرفاً بر اساس متریک‌های استارتاپی سیلیکون‌ولی است. مزیت رقابتی واقعی ترکیه در رقابت برای ساخت بزرگ‌ترین مدل‌های زبانی جهان یا توسعه ابزارهای هوش جامع مصنوعی (AGI) نیست. ساخت مدل‌های پایه‌ای نیازمند صدها میلیون دلار سرمایه و دسترسی به ابرکامپیوترهای عظیم است که فراتر از توان مالی فعلی ترکیه است و چندان هم نمی‌توان توجیه منطقی‌ای برای آن داشت.

مزیت پنهان و بسیار کارآمد ترکیه در حوزه دیگری نهفته است؛ یعنی پیاده‌سازی صنعتی و کاربردی هوش مصنوعی. ترکیه دارای یک بخش صنعتی واقعی و بسیار توسعه‌یافته است که هوش مصنوعی می‌تواند به‌عنوان یک کاتالیزور، بهره‌وری آن را چند برابر کند. به‌عنوان‌مثال، صنایع دفاعی ترکیه یکی از موفق‌ترین و خودکفاترین بخش‌های این کشور است (افزایش سهم قطعات و تکنولوژی بومی از ۲۰٪ به ۶۸٪ مطابق گزارش OECD). پهپادهای شناسایی و رزمی پیشرفته بومی ترکیه مانند «بیرقدار» (Bayraktar TB2) و موفقیت شرکت‌های بزرگی نظیر Altınay Savunma نشان‌دهنده قدرت بالای مهندسی این کشور در پیاده‌سازی الگوریتم‌های هوش مصنوعی لبه‌ای (Edge AI)، بینایی ماشین، سیستم‌های ناوبری خودکار و پردازش سیگنال در شرایط جنگی واقعی است.

بنابراین، الگوی بهینه برای ترکیه، تبدیل‌شدن به یک هاب کاربردی هوش مصنوعی است؛ جایی که فناوری پیچیده به محصولات ملموس صنعتی و تجاری تبدیل می‌شود که بلافاصله قابلیت صادرات و درآمدزایی دارند.

 دولت ترکیه چه نقشی دارد؟

دولت ترکیه در اکوسیستم هوش مصنوعی خود نقشی بسیار فراتر از یک ناظر یا تنظیم‌کننده سنتی ایفا می‌کند؛ دولت عملاً به‌عنوان یک معمار، هماهنگ‌کننده و از همه مهم‌تر «خریدار اول» فناوری عمل می‌کند.

دولت ترکیه با انتشار سند استراتژی ملی هوش مصنوعی مسیر حرکت کشور را مشخص کرده است. علاوه بر این، پروژه‌های بزرگی مانند برنامه Turcorn 100 برای پرورش تک‌شاخ‌های جدید و ویزای فناوری ترکیه برای جذب استعدادهای خارجی طراحی شده‌اند. همچنین پروژه بلندپروازانه تبدیل فرودگاه قدیمی آتاتورک به Terminal Istanbul به‌عنوان بزرگ‌ترین هاب کارآفرینی کشور با ظرفیت میزبانی از بیش از ۲,۰۰۰ استارتاپ، نشان‌دهنده اراده جدی حاکمیت است.

دولت در ترکیه صرفاً به استارتاپ‌ها سرمایه نمی‌دهد، بلکه خودش به‌عنوان خریدار بزرگ فناوری، برای آن‌ها «بازار اولیه»  ایجاد می‌کند. برنامه «فراخوان اکوسیستم هوش مصنوعی 1711» توسط مؤسسه TÜBİTAK یک نمونه عینی در این زمینه است. این فراخوان با بودجه حداکثر ۱۰ میلیون لیر ترکیه برای هر پروژه و با مدت زمان ۲۴ ماه، با یک رویکرد کاملاً کاربردی طراحی شده است. در این مدل، یک شرکت صنعتی بزرگ یا متوسط به‌عنوان «سازمان مشتری» که نیاز به حل یک چالش صنعتی واقعی با کمک هوش مصنوعی دارد، با حداقل یک شرکت دانش‌بنیان ارائه‌دهنده فناوری هوش مصنوعی، یک دانشگاه یا مرکز پژوهشی دولتی با سابقه و انستیتو هوش مصنوعی TÜBİTAK یک کنسرسیوم تشکیل می‌دهند.

TÜBİTAK بسته به‌اندازه شرکت مشتری، تا ۶۰ الی ۷۰ درصد هزینه پروژه را به‌عنوان گرنت بلاعوض پرداخت می‌کند و سهم دانشگاه‌ها را نیز تا ۱۰۰ درصد پوشش می‌دهد. این طرح در پنج حوزه اولویت‌دار اجرا می‌شود:

• سیستم‌های تولید هوشمند (Smart Manufacturing)
• کشاورزی، غذا و دامداری هوشمند
• فناوری‌های مالی (Fintech)
• تغییرات اقلیمی و پایداری
• فناوری‌های آموزش هوشمند

همچنین راه‌اندازی شعبات اختصاصی هوش مصنوعی در ساختار وزارتخانه‌ها (مانند دفتر برنامه‌های هوش مصنوعی در وزارت دادگستری، واحد کلان‌داده و هوش مصنوعی در وزارت بهداشت و دفتر هوش مصنوعی در وزارت دفاع ملی) نشان می‌دهد که بدنه عمومی دولتی در ترکیه، خود به یک مشتری جدی برای تکنولوژی بومی هوش مصنوعی تبدیل شده است. این تقاضای دولتی، بقای اولیه استارتاپ‌های عمیق را تضمین می‌کند.

 چرا جیتکس با محوریت هوش مصنوعی به ترکیه رفت؟

چرا برند جهانی و فوق‌العاده معتبر فناوری مانند GITEX اکنون ترکیه را به‌عنوان یکی از مقاصد استراتژیک نمایشگاهی خود در منطقه انتخاب کرده است؟ پاسخ در فرمول طلایی «موقعیت جغرافیایی + عمق بازار + پویایی اکوسیستم» نهفته است:

ترکیه از لحاظ جغرافیایی در قلب اوراسیا واقع شده است؛ پل ارتباطی میان اروپا، خاورمیانه و آسیای مرکزی. فرودگاه استانبول به‌عنوان یکی از شلوغ‌ترین فرودگاه‌های جهان، امکان دسترسی و رفت‌و‌آمد آسان سرمایه‌گذاران، خریداران فناوری و متخصصان از سراسر جهان را بدون چالش‌های ویزایی کشورهای غربی فراهم می‌کند.

بر خلاف کشورهای کوچک حاشیه خلیج‌فارس که سرمایه هنگفت اما جمعیت و بازارهای صنعتی محدودی دارند، ترکیه یک بازار مصرف ۸۰ میلیونی واقعی دارد. در ترکیه شما می‌توانید سیستم هوش مصنوعی خود را روی سیستم‌های صنعتی واقعی، زنجیره‌های فولاد، مزارع وسیع آناتولی، شبکه‌های حمل‌ونقل پیچیده و صنایع نظامی واقعی تست کنید. این عمق بازار، ارزش تجاری فوق‌العاده‌ای به محصولات می‌دهد.

بر اساس گزارش GSER 2025، استانبول با صعودی خیره‌کننده در رتبه سومین اکوسیستم نوظهور برتر جهان قرار گرفته است (با صعود ۱۰ پله‌ای نسبت به سال قبل و ۱۳ پله‌ای در ۵ سال اخیر). ارزش کل اکوسیستم استانبول به ۱۲.۹ میلیارد دلار رسیده و در لایه عملکرد جزو ۱۵ اکوسیستم برتر اروپا است. جذب سرمایه اولیه این شهر در بازه کوتاهی به ۵۵۱ میلیون دلار رسیده و کل حجم تراکنش‌های VC فعال آن به ۶.۳ میلیارد دلار افزایش یافته است.

بنابراین، اکوسیستم نمایشگاهی جینکس، کشور ترکیه را صرفاً یک نمایشگاه فصلی نمی‌بیند؛ بلکه به‌دوراز هیاهوی امارات، آن را به‌عنوان مرکز ثقل فناوری اوراسیا به رسمیت شناخته است؛ محلی که در آن سرمایه کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، مهندسی و استعداد ترکیه و بازار بزرگ اوراسیا و اروپا به یکدیگر پیوند می‌خورند.