ریمان هوش مصنوعی
ریاضیدان آنتروپیک مدعی اثبات فرضیه ریمان شد؛ مشهورترین مسئله حلنشده در تاریخ ریاضیات
حل مسئلهای ۱۶۷ساله با استفاده از هوش مصنوعی که مدتها فراتر از توانایی ریاضیدانان انسانی تصور میشد، میتواند نقطه اوج یک سال پیشرفت خیرهکننده این فناوری در عرصه ریاضیات باشد.
به نقل از ساینتفیک امریکن، «لوونت آلپوگه» (Levent Alpöge)، ریاضیدان و عضو شرکت هوش مصنوعی آنتروپیک روز جمعه ۲۰ نوامبر مدعی شد که با استفاده از یک مدل زبانی بزرگ، مشهورترین مسئله در تاریخ ریاضیات را اثبات کرده است. آلپوگه در بیانیهای که در وبسایت خود منتشر کرد، نوشت: «من معتقدم که با همکاری Claude، موفق به کشف اثباتی برای فرضیه ریمان شدهام.»

فرضیه ریمان (Riemann Hypothesis) نخستین بار در سال ۱۸۵۹ از سوی «برنهارد ریمان»، ریاضیدان آلمانی، مطرح شد. این فرضیه بیان میکند که جایگاه اعداد اول روی محور اعداد که در نگاه نخست تصادفی به نظر میرسد، در واقع از نظمی پیچیده و معنادار پیروی میکند. از آن زمان، این حدس به ستاره راهنمای کل حوزه نظریه اعداد تبدیل شده و به مشهورترین مسئله حلنشده ریاضیات بدل شده است. فرضیه ریمان یکی از معدود مسائل باز و موسوم به جایزه هزاره است که مؤسسه ریاضیات کلی (Clay Mathematics Institute) برای حل آن جایزه یک میلیوندلاری تعیین کرده است.
پیشرفت در مسیر اثبات فرضیه ریمان چنان نادر بود که بیشتر متخصصان برجسته زمان اندکی را صرف کار مستقیم روی آن میکردند؛ زیرا هیچ مسیر روشنی برای اثبات حدس ریمان وجود نداشت. نخستین نشانههای جدی از حل این مسئله در ماه اکتبر پدیدار شد؛ زمانی که یکی از اثباتهای ارائهشده در مجموعه عظیم نتایج ریاضی منتشرشده از سوی OpenAI پیشرفت چشمگیری در درک ساختار اعداد اول ایجاد کرد.
OpenAI نتایج ۷۲۲ دستنوشته ریاضی پاسخدادهشده توسط یک مدل داخلی منتشرنشده را منتشر کرد
اکنون به نظر میرسد این مبارزه طولانی به پایان رسیده است. آلپوگه اثبات خود را که با کمک Claude تهیه کرده و به زبان برنامهنویسی لین (Lean) نوشته شده است، منتشر کرد. Lean یک زبان برنامهنویسی و ابزار اثبات صوری است که درستی ریاضی هر یک از استدلالها را بررسی میکند. البته ممکن است در فرایند استفاده از Lean مشکلاتی بروز کند، اما متخصصان احتمالاً در مدت کوتاهی میتوانند بررسی کنند که آیا فرضیه بهدرستی در این زبان کدنویسی شده و آیا اثبات ارائهشده معتبر است یا خیر.
اگر این ادعا تأیید شود، سالی به پایان خواهد رسید که در آن تواناییهای ریاضی هوش مصنوعی از سطح یک دانشجوی دانشگاهی غیرقابلاعتماد به نیرویی فرابشری ارتقا یافت؛ نیرویی که هیچ بخشی از این رشته را بیتأثیر نگذاشته است. این اعلامیه تنها یک روز پس از عرضه اولیه سهام آنتروپیک در بازار بورس و ثبت رکوردی تاریخی برای آن منتشر شده است.
آلپوگه میگوید اثبات او فرضیه ریمان تعمیمیافته (Generalized Riemann Hypothesis) را تأیید میکند؛ تعمیمی بسیار گسترده از حدس اولیه ریمان که زیربنای ساختار پنهان و ناشناخته سراسر جهان ریاضیات را تشکیل میدهد. برای توصیف تأثیر چنین دستاوردی بر ریاضیات، هیچ صفتی بهاندازه کافی گویا نیست؛ چراکه این اتفاق میتواند بهیکباره سیلی از حقایقی را آشکار کند که اعتبارشان به این حدس بلندپروازانه وابسته است.

طهکتور پاستن» (Hector Pasten)، ریاضیدان دانشگاه کاتولیک پاپی شیلی میگوید: «اگر این اثبات درست باشد و بتوان آن را درک کرد، به تکمیل نوعی فرهنگنامه میان شاخههای مختلف ریاضیات منجر میشود؛ شاخههایی که ارتباط میان آنها تاکنون تنها بهصورت جزئی مشخص شده بود.»
این دستاورد میتواند حوزههای کاملاً جدیدی را برای پژوهش بگشاید. «کارلو پاگانو» (Carlo Pagano)، ریاضیدان و استاد دانشگاه کنکوردیا در کبک و پژوهشگر مهمان گوگل دیپمایند میگوید: «حتی با نگاهی اولیه به خلاصه استدلال پیشنهادی، به نظرم کاملاً محتمل است که ایدههای جدید بهکاررفته در این اثبات، مسیرهای فکری کاملاً تازهای را در نظریه اعداد ایجاد کنند و تأثیری عظیم بر این حوزه داشته باشند؛ تأثیری فراتر از خود این نتیجه که بهتنهایی نیز فوقالعاده مهم و اثرگذار خواهد بود.»
بیانیه آلپوگه لحنی سوگوارانه دارد و درعینحال، نگاهی امیدوارانه را نیز منعکس میکند؛ او به احساس اندوهی اشاره میکند که بسیاری از ریاضیدانان تجربه میکنند. آلپوگه مینویسد: «طبیعی است که احساس کنیم این اتفاق به معنای پایان یک دوره است؛ در مورد من، به معنای ازدستدادن یکی از اصلیترین چراغهای راهنمای مسیرم. اما آنچه در جریان این پیشرفت دیدم، چنان شگفتزدهام کرد که باور دارم این اتفاق، طلوعی در سراسر علم و آغاز چیزی بهمراتب بزرگتر است.»
این ریاضیدان آنتروپیک از ماه ژوئیه و پس از انتشار توییتی درباره راهحل تولیدشده با کلود برای حدس ژاکوبین (Jacobian Conjecture)، به چهرهای خبرساز تبدیل شد؛ اتفاقی که تابستانی بیسابقه را در دنیای ریاضیات رقم زد.

او همچنین در مناقشه ماه سپتامبر پیرامون مسئله ناویه-استوکس (Navier-Stokes) و شرکت OpenAI نقش محوری داشت؛ زمانی که «تریستان باکمستر» (Tristan Buckmaster)، ریاضیدان دانشگاه نیویورک تلویحاً این شرکت را به سرقت دستاوردهای پژوهشی خود و آلپوگه متهم کرد.
ریاضیدانان برجسته از روشهای OpenAI در حل معادله ناویر-استوکس خشمگین هستند
آیا ChatGPT واقعاً معادله ناویر-استوکس را فقط در ۸۸ ساعت حل کرده است؟
اگر نتیجه مربوط به فرضیه ریمان درست باشد، بازتاب آن بسیار فراتر از دنیای ریاضیات خواهد رفت. البته این دستاورد کاربرد عملی فوری در جهان واقعی ندارد؛ قرار نیست نظام بانکداری جهانی را متحول کند یا سرعت اینترنت را افزایش دهد. بااینحال، پس از یک سال تماشای پیشیگرفتن مدلهای زبانی بزرگ از یک معیار سنجش توانایی ریاضی پس از دیگری، دستاوردی شگفتانگیزتر از این بهسختی قابلتصور است.
ممکن است یک ماشین همین حالا مسئلهای را حل کرده باشد که هوشمندترین انسانهای روی کره زمین همگی بر این باور بودند که حتی به حل آن نزدیک نشدهاند. «اندرو ساترلند» (Andrew Sutherland)، ریاضیدان MIT به ساینتفیک امریکن گفته بود: «هوش مصنوعیای که بتواند فرضیه ریمان را اثبات کند، ماشینی نیست که بخواهم با آن روبهرو شوم. اگر چنین اتفاقی بیفتد، نگرانی درباره از دستدادن شغل ریاضیدانان در برابر آن، کوچکترین مشکل ما خواهد بود.»

ساترلند امروز، پس از آنکه بهطور مستقل نتیجه آلپوگه را در زبان لین پیادهسازی و کامپایل کرد، به ساینتفیک امریکن گفت: «این واقعاً لحظهای تاریخی است. جهان تغییر کرده است… میدانم که در جامعه ریاضیدانان واکنشهای متفاوتی به این اتفاق وجود خواهد داشت، اما از نظر من، این یک پیروزی انسانی و روزی برای جشنگرفتن است.»
ساترلند معتقد است ارزش آن را دارد که تلاشهای انسانی پشت توسعه لین و مدلهای زبانی بزرگ را جشن بگیریم؛ همانطور که باید دستاوردهای چندین هزارساله ریاضیات را که پیشرفت امروز بر پایه آنها بنا شده است، ارج بنهیم. بااینحال، درک و هضم واقعیت تکاندهنده آنچه رخ داده، «به زمان نیاز خواهد داشت.» او میگوید: «کارهای زیادی باقیمانده است تا بتوانیم جزئیات ریاضی این اثبات را درک کنیم. بیصبرانه منتظرم که بررسی آنها را آغاز کنم. اما شاید مهمترین گام در این اثبات، ساخت ماشینی بود که میتواند فکر کند.»
