چالشهای پنهان بستن تنگه هرمز برای اقتصاد هوش مصنوعی
سید محمدجواد فیاض
- ۱۵ اسفند ۱۴۰۴
جهان فناوری پیشرفته و هوش مصنوعی که به نظر میرسد کاملاً دیجیتال و غیرمادی است، در واقع بهشدت به واقعیتهای فیزیکی انرژی و ژئوپلیتیک وابسته است.
به نقل از بلومبرگ، تنشها در تنگه هرمز به دلیل تهاجم ایالات متحده و اسرائیل به ایران، میتواند زنجیره تأمین تراشههای حیاتی برای هوش مصنوعی را مختل کند و اقتصاد جهانی هوش مصنوعی را با تهدید جدی روبرو سازد. بلومبرگ نیز در گزارشی به بررسی این ریسک پنهان، وابستگیهای زنجیرهای و پیشنهادهای سیاستی میپردازد.
تنگه هرمز که حدود ۲۰ درصد نفت جهانی و بخش عمدهای از گاز طبیعی مایع (LNG) را منتقل میکند، اکنون کانون بحران است. پالایشگاه «رأس لافان» (Ras Laffan) قطر که یکپنجم LNG جهان را تولید میکند، روز دوشنبه روند تولید خود را متوقف کرد و شرکت انرژی قطر اعلام «فورس ماژور» کرد. این تنشها و رخدادها بلافاصله بازارهای انرژی آسیا را به لرزه درآورد.
وابستگی اصلی به دو کشور کلیدی در تولید تراشه نهفته است. بیش از نیمی از تراشههای DRAM و NAND (حافظه کوتاهمدت و بلندمدت دستگاههای الکترونیکی) در کره جنوبی تولید میشود. حدود ۷۰ درصد تراشههای پیشرفته پردازشی در گوشیهای هوشمند، کامپیوترها و مراکز داده نیز در تایوان ساخته میشوند. این دو کشور، بیش از هر کشور دیگری به LNG قطر وابستهاند. چین و هند بزرگترین خریداران LNG قطر هستند، اما سهم گاز در تولید برق آنها تنها حدود ۳ درصد است. در مقابل، ژاپن یکسوم برق خود را از LNG تأمین میکند، اما تنها ۵ درصد وارداتش از قطر و امارات است. کره جنوبی و تایوان با ترکیبی از شبکه برق وابسته به گاز و استراتژی واردات از خلیج فارس، آسیبپذیرترین نقاط هستند.
پیامد فوری این تنش، سقوط شدید شاخصهای سهام بود. شاخص KSP کره جنوبی که سامسونگ و SK Hynix حدود ۴۰ درصد وزن آن را تشکیل میدهند در حدود ۱۲ درصد افت کرد که بزرگترین افت روزانه تاریخ آن است. شاخص TAIEX تایوان با سهم ۴۵ درصدی شرکت TSMC نیز ۴.۴ درصد کاهش یافت. این واکنش بازار، نشاندهنده شناخت سرمایهگذاران از آسیبپذیری منحصربهفرد این اقتصادهای فناوریمحور است.
مراکز داده هوش مصنوعی و کارخانههای تراشهسازی، انرژیخوارترین بخشهای اقتصاد مدرن هستند. پس از تخلیه محمولههای فعلی تا اوایل آوریل، هرگونه اختلال مداوم در تنگه هرمز، تأمین برق را به سرعت مختل خواهد کرد. ظرفیت ذخیرهسازی LNG در این کشورها بسیار محدود است؛ کره جنوبی کمتر از دو ماه و تایوان کمتر از یک ماه. درحالیکه اتحادیه اروپا یکسوم مصرف سالانه خود را ذخیره کرده، آسیای شمال شرقی فاقد چنین شرایطی است. حتی بازار اسپات LNG با قیمتهای بالاتر قابلدسترسی است، اما این بحران میتواند قیمتها را به سطوحی نزدیک به پس از حمله روسیه به اوکراین در ۲۰۲۲ برساند. استرالیا و آمریکا که رقبای اصلی قطر هستند ممکن است با فروشهای اسپات وارد عمل شوند و ژاپن نیز میتواند نقش کمککننده ایفا کند، اما این راهحلهای موقتی هستند.
بلومبرگ تأکید میکند که این بحران، زنگ خطری برای سیاستهای انرژی کره جنوبی و تایوان است. این سیاستها، آسیبپذیری را در زمانی افزایش داده که نیاز به انرژی بیش از همیشه حیاتی است. تراشههای تایوانی و کرهای، ستون فقرات مراکز داده هوش مصنوعی، گوشیها و دستگاههای هوشمند هستند. اختلال در برق، نهتنها تولید تراشه بلکه کل اکوسیستم هوش مصنوعی؛ از آموزش مدلها تا تولید محتوا را تهدید میکند. بحرانهای گذشته مانند شوک نفتی ۱۹۷۳، کشورها را به سمت انرژی هستهای، زغالسنگ و نفت داخلی سوق داد و حمله ۲۰۲۲ اوکراین، اروپا را به تجدیدپذیرها هدایت کرد. اکنون، بحران در تنگه هرمز نشان میدهد که جهان هنوز به شدت به یک تنگه اقیانوسی پرتلاطم در خاورمیانه وابسته است.
بلومبرگ توصیه میکند که کره جنوبی و تایوان با اقداماتی مانند سرعتبخشی به توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، بازنگری قوانین هستهای و خورشیدی، کاهش وابستگی به واردات خلیج فارس و افزایش ظرفیت ذخیرهسازی فوراً برای رفع این ضعف اقدام کنند. بدون این تغییرات، اقتصاد هوش مصنوعی جهانی که رشد آن به میلیاردها دلار سرمایهگذاری در مراکز داده وابسته است در معرض ریسکهای ژئوپلیتیک غیرمنتظره قرار خواهد گرفت. این گزارش نهتنها هشداردهنده است، بلکه یادآوری میکند که فناوری پیشرفته بدون امنیت انرژی پایدار، رویای محض باقی میماند.
