در این گزارش، سخنرانی و یافته‌های آماری «روح‌الله هنرور»، هم‌بنیان‌گذار مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی شریف و مقداد ولایی، هم‌مدیرعامل و هم‌بنیان‌گذار جاب‌ویژن ارائه شده است. یافته‌های علمی و ارقام مستند ارائه‌شده توسط این دو متخصص به صورت منسجم مدون گردیده است.

چارچوب نظری گزارش شاخص مصنوعی 1404؛ نظام نوآوری فناورانه (TIS)

روح‌الله هنرور در ابتدای ارائه خود، چارچوب نظری و تحلیلی این گزارش علمی را تشریح کرد. این تحلیل مبتنی بر مدل نظام نوآوری فناورانه (TIS) است که توسعه و بلوغ یک فناوری نوظهور را در قالب یک زنجیره پویای به هم پیوسته شامل هفت مؤلفه ساختاری کلیدی ارزیابی می‌کند:

۱. توسعه دانش، ۲. انتشار دانش، ۳. پذیرش در کسب‌وکارها، ۴. مشروعیت‌بخشی و ریسک‌های اخلاقی، ۵. تأمین منابع (سرمایه، داده، زیرساخت و استعدادها)، ۶. شکل‌گیری بازار، و ۷. کارکرد جهت‌دهی و سیاست‌گذاری.

به گفته هنرور، هرگونه ناهماهنگی، عدم توازن یا نقص ساختاری در هر یک از این حلقه‌ها می‌تواند کل فرآیند توسعه پایدار و نفوذ فناوری هوش مصنوعی در ساختار اقتصادی و صنعتی کشور را مختل سازد.

وضعیت زیست‌بوم هوش مصنوعی ایران

روح‌الله هنرور با تکیه بر گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران به کالبدشکافی وضعیت زیست‌بوم ملی پرداخت و نتایج کلیدی این سنجش علمی را در ابعاد زیر تبیین نمود:

توسعه علمی؛ سقوط تدریجی در رتبه‌بندی منطقه‌ای

ایران از منظر تعداد مطلق مقالات علمی باکیفیت در حوزه هوش مصنوعی، پس از عربستان سعودی و در کنار ترکیه در جایگاه دوم منطقه قرار دارد. با این حال، روند رشد تولیدات علمی نشان‌دهنده هشداری جدی است: میانگین نرخ رشد تولید علمی ایران در هوش مصنوعی، هم از میانگین جهانی و هم از میانگین کشورهای منطقه کمتر است. عربستان و ترکیه که پیش‌تر رتبه‌های پایین‌تری داشتند، به سرعت در حال رشد هستند؛ عربستان از ایران پیشی گرفته و ترکیه نیز در آستانه سبقت است که این امر احتمالاً رتبه ایران را در سال آینده به جایگاه سوم منطقه تقلیل خواهد داد.

شکاف ساختاری در علوم پایه کامپیوتر

اگرچه عملکرد ایران در کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه‌های پزشکی، فنی‌مهندسی و علوم زیستی-کشاورزی بالاتر از میانگین منطقه است، اما کشور در حوزه علوم کامپیوتر (Computer Science) که هسته تئوریک و زیرساخت اصلی توسعه روش‌های هوش مصنوعی محسوب می‌شود، دچار ضعف اساسی است. شاخص ایران در این بعد زیر عدد ۳۰ است، در حالی که میانگین کشورهای منطقه فراتر از ۳۵ و نزدیک به ۴۰ ارزیابی شده است.

انزوا در کنفرانس‌های تراز اول علمی

در بخش حضور و ارائه مقاله در کنفرانس‌های مرجع و تراز اول هوش مصنوعی جهان، حضور پژوهشگران ایرانی تقریباً نزدیک به صفر است. در این شاخص، رژیم اشغالگر با فاصله‌ای چشمگیر در صدر منطقه قرار گرفته و امارات متحده عربی به واسطه پیوندها و سرمایه‌گذاری مشترک با دانشگاه‌های معتبر جهان در ردیف بعدی است؛ در شرایطی که ایران، ترکیه و عربستان همگی در سطوح بسیار پایینی قرار دارند.

شکاف هفت ساله در پذیرش فناوری

میزان رسوخ و پذیرش هوش مصنوعی در صنایع و کسب‌وکارهای ایرانی با یک تاخیر زمانی مداوم ۷ ساله نسبت به متوسط جهانی روبروست. با وجود جهش‌های عظیم و جهانی در بکارگیری هوش مصنوعی مولد (Generative AI) در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، این شکاف عمیق ۷ ساله برای ایران همچنان پابرجا مانده و تغییری نکرده است.

مخارج ناچیز کسب‌وکارها در حوزه هوش مصنوعی

هزینه‌کرد شرکت‌های ایرانی برای هوش مصنوعی بسیار ناچیز و در مقیاس کوچک است. بررسی‌ها نشان می‌دهد ۵۰ درصد کسب‌وکارهایی که به این فناوری ورود کرده‌اند، کل بودجه خود را زیر ۵۰۰ میلیون تومان تعیین کرده‌اند و ۷۵ درصد شرکت‌ها مجموع هزینه‌کرد خود را کمتر از ۲ میلیارد تومان ثبت نموده‌اند. این بدان معناست که پروژه‌های هوش مصنوعی در ایران هنوز از سطح سیستم‌های پایلوت و نمونه‌های اولیه فراتر نرفته‌اند.

اندازه بازار و سرمایه‌گذاری انباشته ده ساله

حجم کل بازار هوش مصنوعی ایران در پایان سال ۱۴۰۳ در یک تخمین واقع‌بینانه حدود ۵.۵ هزار میلیارد تومان (معادل ۵.۵ همت) برآورد شده که با نرخ ارز روز معادل ۹۰ میلیون دلار است. این بازار صرفاً شامل شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات تخصصی فناوری است. در حوزه سرمایه‌گذاری نیز، کل حجم سرمایه‌گذاری انجام‌شده در بخش هوش مصنوعی ایران طی یک دوره ده ساله متوالی، تنها ۸۲ میلیون دلار بوده که گویای فقر شدید منابع مالی در این فناوری است.

فقر شدید زیرساخت‌های پردازشی و محاسباتی

ایران فاقد خوشه‌های پردازشی متمرکز و پیشرفته پردازنده‌های گرافیکی (GPU Clusters) است و سخت‌افزارهای پردازشی موجود به صورت بسیار پراکنده (تک‌واحدی) در سازمان‌ها و شرکت‌های مختلف توزیع شده‌اند که عملاً ظرفیت تجمیع ندارند. کل پردازنده‌های گرافیکی فعال در بخش‌های مختلف کشور معادل ۱۷۲ پردازنده تخمین زده می‌شود. در مقام مقایسه، عربستان سعودی با سرمایه‌گذاری‌های دولتی کلان، نزدیک به ۸,۴۰۰ پردازنده گرافیکی فوق‌پیشرفته را در کلاسترهای متمرکز خود فعال ساخته است.

مهاجرت نخبگان و تخلیه سرمایه انسانی

بر اساس پایش داده‌های پلتفرم لینکدین، حدود ۱۴ هزار متخصص شاغل در ایران که حداقل دارای دو مهارت کلیدی هوش مصنوعی هستند شناسایی شده‌اند. اما پدیده مهاجرت ضربه مهلکی به این سرمایه وارد آورده است؛ طی یک سال گذشته، حدود ۱,۲۶۰ نفر از این متخصصان از کشور مهاجرت کرده‌اند، در حالی که در همین بازه تنها حدود ۳۰۰ نفر نیروی جدید وارد این بازار شده و فقط ۵۰ نفر به کشور بازگشته‌اند.

نگرش جامعه تخصصی به رگولاتوری و اخلاق فناوری

توسعه‌دهندگان و کاربران تخصصی هوش مصنوعی در ایران نسبت به ریسک‌های اخلاقی و سوگیری‌های این فناوری آگاهی بالایی دارند، اما تمایل بسیار پایینی به دخالت مستقیم دولت و قانون‌گذاری دولتی نشان می‌دهند. اکثریت جامعه تخصصی ترجیح می‌دهند رگولاتوری از طریق افزایش آموزش‌های همگانی، تقویت مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها و از مسیر نهادهای واسط صنفی و غیردولتی (مانند اتاق بازرگانی) اعمال گردد.

تحلیل عمیق بازار کار هوش مصنوعی

مقداد ولایی با تکیه بر آمارهای جامع پلتفرم جاب‌ویژن تا انتهای سال ۱۴۰۳ و بررسی روندهای فصلی تا پاییز ۱۴۰۴، تحلیل دقیقی از وضعیت اشتغال، درآمدها و مهارت‌های این حوزه ارائه داد:

رشد تقاضا در بستر ظرفیت مطلق بسیار محدود

کارشناسان هوش مصنوعی در بازار کار ایران بالاترین سطوح حقوق و دستمزد و سریع‌ترین نرخ رشد درآمدی را در مقایسه با تمام شاخه‌های حوزه فناوری اطلاعات دارند. تقاضا برای جذب کارشناسان هوش مصنوعی رشد خیره‌کننده‌ای را تجربه می‌کند. بر اساس آمار فصلی پاییز ۱۴۰۴ جاب‌ویژن، آگهی‌های شغلی این حوزه نسبت به فصل مشابه سال قبل ۳۳ درصد رشد داشته که رتبه اول رشد تقاضا در بازار کار است. همچنین تعداد کل این موقعیت‌ها از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ بالغ بر ۵.۵ برابر شده است.

با این حال، قدر مطلق این آمارها گویای یک واقعیت سرد است؛ کل موقعیت‌های شغلی فعال ثبت‌شده برای متخصصان هوش مصنوعی در سراسر کشور طی سال ۱۴۰۴ تنها حدود ۱,۲۰۰ مورد (میانگین ۱۰۰ فرصت شغلی در ماه) بوده است. سهم این بخش از کل آگهی‌های بازار از ۰.۱۷ درصد در سال ۱۴۰۰ به ۰.۴۲ درصد در سال ۱۴۰۴ رسیده است که علی‌رغم رشد ۲.۵ برابری، همچنان سهم بسیار کوچکی در اقتصاد ملی است.

تمرکز صنعتی و جغرافیایی شدید بازار کار

بازار کار هوش مصنوعی در ایران به شدت نامتوازن و متمرکز است. در بعد صنعتی، در سال ۱۴۰۰ حدود ۶۵ درصد تقاضای استخدامی در خود صنعت فناوری (Tech)، ۸ درصد در بخش مخابرات (Telecom) و ۷ درصد در صنایع مالی و بانکداری متمرکز بود. تا سال ۱۴۰۴ سهم بخش فناوری به ۵۰ درصد کاهش یافت، اما همچنان نیمی از کل بازار کار را به تنهایی داراست و سهم صنعت بعدی ۱۱ درصد و سهم سایر ۱۳ صنعت کلیدی کشور هر کدام زیر ۱ درصد است.

این به معنای بی‌نیازی یا عدم ورود صنایع بزرگی چون نفت و گاز، پتروشیمی، FMCG و خودروسازی به حوزه جذب تخصصی هوش مصنوعی است. در بعد جغرافیایی نیز، در سال ۱۳۹۹ تقریباً ۱۰۰ درصد آگهی‌های شغلی هوش مصنوعی متعلق به تهران بود که این عدد در سال ۱۴۰۳ به ۸۵ درصد و در سال ۱۴۰۴ به ۸۲ درصد رسید. این تمرکز در حالی است که سهم تهران از کل بازار استخدام‌های کشور ۵۵ درصد است. استان‌های اصفهان با ۵ درصد و خراسان رضوی با ۳ درصد در رده‌های بعدی هستند و سهم بقیه استان‌ها زیر ۱ درصد است.

زنگ خطر جدی تشکیل حباب مهارتی (Skills Bubble)

مهم‌ترین یافته تحلیلی گزارش جاب‌ویژن، رشد ۵ برابری شاخص رقابت کارجویان در ارسال رزومه برای هر موقعیت شغلی هوش مصنوعی در مقایسه با سایر حوزه‌های فناوری است. این پدیده نشان‌دهنده شکل‌گیری یک عدم توازن خطرناک است: از یک سو، تمایل شدید کارجویان و انتظارات مهارتی و مالی آن‌ها به سرعت ارتقا یافته، اما از سوی دیگر ظرفیت واقعی پذیرش و استخدام صنایع بسیار محدود باقی مانده است. این شکاف عمیق خطر جدی تشکیل «حباب مهارتی» را به دنبال دارد. اگر صنایع سنتی و شرکت‌های بزرگ نتوانند به سمت هوش مصنوعی حرکت کنند، این انباشت تخصص بی‌تقاضا، به ناامیدی و در نهایت تسریع روند مهاجرت نخبگان منجر خواهد شد.

نفوذ هوش مصنوعی به عنوان مهارت مکمل در مشاغل عمومی

برخلاف ظرفیت محدود مشاغل فوق‌تخصصی، درخواست برای مهارت‌های کاربردی هوش مصنوعی در مشاغل عمومی رشد سریعی داشته است. در سال ۱۴۰۴، حدود ۱۵ درصد از کل آگهی‌های جذب طراحان گرافیک، ۱۴ درصد از آگهی‌های حوزه تولید محتوا، ۱۰ درصد از آگهی‌های دیجیتال مارکتینگ و سئو و ۷ درصد از آگهی‌های مدیریت محصول، تسلط به ابزارهای هوش مصنوعی را به عنوان یک مهارت کلیدی خواستار شده‌اند.

این نفوذ گرچه مثبت است اما همچنان با میانگین‌های بین‌المللی فاصله دارد؛ به عنوان نمونه بر اساس گزارش کمپانی آنتروپیک، دستیارهای هوش مصنوعی در سطح جهانی در انجام ۷۵ درصد وظایف برنامه‌نویسان، ۷۰ درصد وظایف خدمات مشتری، ۶۵ درصد وظایف ورود داده، ۶۵ درصد تحقیقات بازار و ۵۷ درصد تحلیل‌های مالی نقشی موثر ایفا می‌کنند.

ریشه عدم توازن و نقشه راه اصلاح زیست‌بوم

تلفیق یافته‌های هنرور و ولایی نشان می‌دهد که چالش کلیدی پیش روی کشور در عصر حاضر، عدم توازن سیستمی و ناموزون بودن زیست‌بوم است. ایران از یک سو دارای پتانسیل علمی مناسب در دانشگاه‌ها، نیروی کار جوان مستعد و انگیزه بالای متقاضیان کار است؛ اما از سوی دیگر به شدت از فقر زیرساخت محاسباتی (۱۷۲ پردازنده فعال در برابر ۸,۴۰۰ پردازنده عربستان سعودی)، بودجه‌های ناچیز و غیرعملیاتی کسب‌وکارها (۷۵ درصد زیر ۲ میلیارد تومان) و انزوای علمی رنج می‌برد. این عدم توازن، سرمایه‌گذاری کشور روی منابع انسانی را با تهدید اتلاف و مهاجرت روبرو می‌سازد.

در همین راستا، مقداد ولایی در بخش پایانی سخنان خود، سه راهکار ساختاری کلیدی را برای عبور از این چالش‌ها پیشنهاد می‌کند:

۱. تحریک تقاضا در بدنه صنایع سنتی و بزرگ کشور

شرکت‌های سنتی و هلدینگ‌های بزرگ فعال در حوزه‌های تولیدی، کشاورزی، معدنی و FMCG باید بکارگیری واقعی هوش مصنوعی را در فرآیندهای بهبود بهره‌وری خود آغاز کنند. تعریف پروژه‌های کوچک و نمایشی فاقد اثر اقتصادی بوده و برای جذب متخصصان در بدنه اقتصاد ملی کافی نیست.

۲. تغییر رویکرد نظام دانشگاهی و آموزشی

نظام آموزشی باید علاوه بر تربیت متخصصان فنی، سواد و بینش پایه‌ای کاربری هوش مصنوعی را در تمامی رشته‌های دانشگاهی غیرفناوری ادغام کند تا نیروهای چندرشته‌ای آماده جذب در بازار کار سنتی شوند. ایجاد پل‌های ارتباطی پایدار میان صنعت و محیط‌های علمی نیز ضروری است.

۳. هم‌راستایی و یکپارچه‌سازی زیست‌بوم ملی

موفقیت در توسعه فناوری هوش مصنوعی نیازمند هم‌صدایی و هم‌افزایی کامل میان محیط‌های دانشگاهی (تولید علم و تخصص عمیق)، بخش خصوصی (توسعه بازار و جذب کارا) و سیاست‌گذار حاکمیتی (تامین ابررایانه‌ها، زیرساخت‌های پردازش سنگین متمرکز و رگولاتوری تسهیل‌گر از طریق تشکل‌های صنفی) است تا ضمن مهار پدیده فرار مغزها، موتور محرک افزایش بهره‌وری ملی فعال گردد.