تکیه بر نخبگان برای بقا در ماراتن هوش مصنوعی

آیین رسمی افتتاح «باشگاه نخبگان هوش مصنوعی ایران» به همت «خانه هوش ایران» و با همکاری «دانشگاه خوارزمی»، روز دوشنبه ۸ تیرماه در پارک علم و فناوری دانشگاه تهران برگزار شد. این باشگاه با هدف پاسخ‌گویی به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌بوم هوش مصنوعی کشور، یعنی نبود سازوکاری معتبر و ساختارمند برای کشف، ارزیابی علمی و پرورش استعدادهای مستعد تأسیس شده تا از طریق منتورینگ تخصصی و انجام پروژه‌های واقعی، نیروهای علاقه‌مند را به متخصصانی مجرب و آماده برای ورود به عرصه پژوهش و صنعت تبدیل کند.

نقش بنیادین رسانه‌ها در ترسیم آینده هوش مصنوعی کشور

در بخش نخست این مراسم، «مهرشاد نفعی»، مدیر خانه هوش ایران، در سخنانی رو به اصحاب رسانه، به تشریح ابعاد مسئولیت جهاد تبیین و آگاهی‌بخشی در این حوزه پرداخت و شش مأموریت کلیدی را برای رسانه‌های تخصصی برشمرد:

• ساده‌سازی و آگاهی‌بخشی عمومی: بخش بزرگی از جامعه ما هنوز با هوش مصنوعی آشنایی ندارند. رسانه می‌تواند این کار را با ساده‌سازی مفاهیم، اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی دقیق انجام دهد.
• فرهنگ‌سازی و رفع مقاومت‌های اجتماعی: مسأله دوم بحث فرهنگ‌سازی برای پذیرش فناوری است. ورود فناوری‌های نوین با مقاومتی از سمت جامعه مواجه می‌شود و این نیازمند فرهنگ‌سازی است. رسانه می‌تواند این پذیرش را ایجاد کند.
• انگیزه‌بخشی و تسهیل جذب سرمایه: رسانه می‌تواند دستاوردهای پژوهشگران، استارتاپ‌ها و فعالان هوش مصنوعی را معرفی کند و این سبب انگیزه‌بخشی، جذب سرمایه و حمایت از فعالان شود.
• مقابله با جریان‌های خبری نادرست: مبارزه با اطلاعات نادرست است؛ اخبار جعلی و موضوعاتی که در جامعه رایج شده اما باورهای غلطی است.
• حلقه‌ اتصال ارکان اکوسیستم: ایجاد ارتباط میان دانشگاه، صنعت، دولت و حاکمیت که می‌تواند در توسعه جامعه هوش مصنوعی نقش موثری ایفا کند.
• مطالبه‌گری ساختاری و کلان: مطالبه‌گری در حوزه کلان است؛ در حوزه زیرساخت و حمایت از استعدادها و نخبگان و حوزه آموزش مستعدین.

وی در جمع‌بندی این بخش تأکید کرد: «وظیفه رسانه تنها اطلاع‌رسانی نیست و به نوعی راهبری و فرهنگ‌سازی است.»

از رتبه‌های علمی تا بهره‌وری صنعتی؛ فلسفه شکل‌گیری باشگاه نخبگان

 «مهرشاد نفعی» در ادامه سخنان خود به چالش‌های ساختاری موجود در چرخه ایده تا بازار اشاره کرد و در تشریح ضرورت تأسیس باشگاه نخبگان گفت: «چه مسأله‌ای وجود دارد که ما رتبه علمی بسیار خوبی در جهان و منطقه داریم اما در بخش صنعت ضعیف عمل می‌کنیم؟ یک ذهنیتی وجود دارد که ما باید روی نیروی انسانی هزینه کنیم. نه! ما روی نخبگانمان سرمایه‌گذاری می‌کنیم. لذا اصل ایده این باشگاه از اینجا بود که این خلأ در کشور وجود دارد.»

او در تشریح پیشینه اجرایی این طرح، به تصمیم‌گیری‌های اولیه در اواخر سال ۱۴۰۳ برای ایجاد بستر حمایت و شبکه‌سازی نخبگان اشاره کرد. نفعی تبیین نمود که جدای از چالش‌ها و مشکلات کشور در سال گذشته، علت تأخیر در رونمایی رسمی، تمایل به دست‌یابی به یک مدل خروجی مناسب و ارزیابی‌شده و سپس افتتاح عمومی باشگاه بوده است.

وی در همین راستا از رسانه‌ها درخواست کرد تا حد امکان در این مسیر همراهی لازم را داشته باشند و از انجام فعالیت‌های موازی جلوگیری کنند؛ چرا که با توجه به محدودیت سرمایه‌های موجود، عدم هزینه‌کرد بهینه و تخصیص نیافتن منابع در جایگاه درست و درون یک اکوسیستم واحد، پایداری و بازدهی خروجی‌ها را به شدت کاهش خواهد داد.

توسعه پهنه‌ای؛ نقشه راه کلان برای عدالت در استعدادپروری

وی در پایان به مدل جغرافیایی پیاده‌سازی این طرح در سطح کشور اشاره کرد و گفت: «ما هر سه الی چهار استان را یک پهنه کردیم. امروز در پهنه مرکزی دانشگاه خوارزمی را در کنار خودمان داریم. اولین پهنه افتتاح شده و پهنه‌های ۲ و ۳ در شرق کشور افتتاح خواهد شد.»

آغاز رسمی فرآیند نخبه‌پروری

در بخش دیگری از این مراسم، تیزر معرفی باشگاه نخبگان هوش مصنوعی اکران شد وبا با تأکید بر اینکه امروز نوبت ساختن است، رسماً آغاز فرآیند دریافت و ارزیابی رزومه‌ها، برگزاری مصاحبه‌های فنی و تخصصی و در نهایت تیم‌سازی برای پروژه‌های واقعی را اعلام کرد. در این ویدیو اشاره شد که جایگاه تمامی مستعدان، از دانش‌آموزان در آغاز مسیر یادگیری تا دانشجویان در جست‌وجوی زیرساخت‌های محاسباتی و گرنت‌های پژوهشی، در این شبکه ملی تعریف شده است.

سرمایه انسانی؛ زمین اصلی رقابت و بقا در عصر هوش مصنوعی

در ادامه رویداد، «عباس تاجیک»، مدیر باشگاه نخبگان هوش مصنوعی ایران، با طرح یک پرسش بنیادین به تبیین فلسفه وجودی این مرکز پرداخت و گفت:

«فکر می‌کنم فرق ما با کشورهای توسعه‌یافته‌تر این است که آن‌ها نسبت به ما چند سده قبل سوال‌های درست‌تری پرسیدند. اما امروز سوال درست چیست؟ رقابت اصلی در هوش مصنوعی روی مدل‌ها نیست؛ اینکه چه کشوری به مدل بهتری می‌رسد یا معرفی می‌کند. رقابت اصلی روی تربیت منابع انسانی متخصص این حوزه است. ما هنوز در ایران نتوانسته‌ایم استعدادها را به خوبی شناسایی کنیم و پرورش دهیم و در جای مناسب قرار دهیم.»

وی با استناد به آمارهای بین‌المللی و گزارش‌های جهانی، اهمیت این تحول را حیاتی خواند و افزود:

«در سه و نیم سال آینده ۱۷۰ میلیون شغل جدید ایجاد خواهد شد و ۹۲ میلیون شغل از بین خواهد رفت. یعنی از هر ۱۰۰ نفر ۶۰ نفر نیاز است که آپدیتی را با استفاده از هوش مصنوعی انجام دهند تا در بازار کار بمانند. هوش مصنوعی برای ما یک انتخاب نیست، جنگی است که بقای ما را تضمین می‌کند. به نقل از مک‌کینزی، گلوگاه اصلی در توسعه فناوری بر روی توسعه استعدادها و منابع انسانی است.»

چشم‌انداز منطقه‌ای و ضرورت طراحی یک مسیر بومی و آزموده‌شده

مدیر باشگاه نخبگان هوش مصنوعی در تحلیل جایگاه ایران و شتاب کشورهای همسایه تشریح کرد:

«ما در بدترین شاخص‌ها هم رتبه ۳۰ در هوش مصنوعی را در جهان داریم که قابل توجه است؛ اما شیب توسعه کشورهای رقیب در منطقه بسیار زیاد است و به شدت در حال سرمایه‌گذاری و توسعه مدل‌های بومی هستند. سوال درست این است  که ما می‌خواهیم استفاده‌کننده از مدل‌های دیگران باشیم و هر موقع خواستند دسترسی ما را قطع کنند، یا چطور می‌توانیم نیروهای متخصص خودمان را پرورش دهیم که ما را به توسعه در این زمینه برسانند؟ ما نیازمند یک مسیر مشخص، تجربه شده و آزموده شده در کشورهای دیگر بدون نیاز به اختراع چرخ از ابتدا و بومی‌شده متناسب خودمان هستیم تا فاصله بین عرصه عمل و اهدافمان را پر کند.»

روند سخت‌گیرانه پذیرش و ساختار چهارسطحی ارتقا در باشگاه

عباس تاجیک با تأکید بر اینکه «باشگاه صرفاً یک دکور، یک رونمایی یا یک فایل اکسل شامل اطلاعات افراد نیست»، به فیلترهای دقیق ورودی اشاره کرد و گفت:

«روندی فوق‌العاده سخت‌گیرانه‌ برای ورود به باشگاه در نظر گرفته شد چون کشور آن‌قدر وقت ندارد که بخواهد صبر یا ریسک کند. از ۵۰۰ رزومه دریافتی، ۱۰۰ نفر مصاحبه و تنها ۱۷ نفر در عرصه دانش‌آموزی و دانشجویی قبول شدند. پس از مصاحبه فنی، یک مصاحبه منابع انسانی برای سنجش مهارت‌هایی مانند تفکر حل مسأله انجام شده است.»

وی در تشریح فرآیند رشد اعضا و تسهیلات در نظر گرفته شده بیان داشت که افراد پذیرش‌شده با ورود به باشگاه ۴ سطح را می‌گذرانند؛ برنزی، نقره‌ای، طلایی و سطح VIP که در این سطح تمایل داریم پروژه خودشان را به کمک ما بالا بیاورند. سپس وارد فرآیند معرفی به بیش از ۱۲۰ شرکت این حوزه می‌شوند و اشتغال و جذب و استخدام پیش می‌رود.

تسهیلات باشگاه شامل مواردی مانند اعطای اعتبار تا یک میلیارد تومان در سطح VIP برای توسعه و پژوهش، فضای کار اشتراکی با تلاش برای وجود کمترین دغدغه در محیط، فراهم کردن زیرساخت لازم، شبکه‌سازی و بازدید از صنایع است.

مدیر باشگاه هدف نهایی این فرآیند را مدیریت ریسک شکست دانست و گفت:

«خروجی ما افرادی هستند که تجربه شکست دارند و نوع مواجهه با شکست و درس‌های آن را یاد بگیرند و ما بهترین کاری که می‌توانیم بکنیم این است که هزینه این شکست را کم کنیم. مأموریت باشگاه ایجاد این نخبگان با تجربه و معرفی به بازار است.»

تمرکززدایی جغرافیایی و مرزبندی سه مخاطب کلیدی باشگاه

عباس تاجیک در خصوص استراتژی پهنه‌بندی استان‌ها توضیح داد که تمرکز صرف بر ظرفیت‌های تهران و دانشگاه‌های پایتخت، موجب محرومیت از استعدادهای برجسته سایر مناطق و دانشگاه‌ها می‌شد. در پهنه مرکزی کشور افتخار همکاری با دانشگاه خوارزمی به عنوان نخستین شریک دانشگاهی را داریم.

وی در پایان، سه ضلع و مخاطب اصلی این جریان را این‌گونه تفکیک کرد:

• دانشگاه: که بسیار جلوتر از صنعت است و فهمیده هوش مصنوعی صرفاً یک رشته نیست، یک عرصه افقی است که در عرصه‌های مختلف حکمرانی وارد شده و در بسیاری از کشورها در تصمیمات سیاستی نفوذ دارد.
• فعالین عرصه صنعت: که باید به نتیجه برسند از حوزه مصرف‌گرایی خارج شوند و بدانند باید روی این حوزه سرمایه‌گذاری کنند تا نیروی مورد نیازشان تأمین شود.
• سیاست‌گذاران: که بدانند ورود به هوش مصنوعی اجتناب‌ناپذیر است.

نقشه راه باشگاه نخبگان هوش مصنوعی ایران

پخش ویدیوی نقشه راه کلان باشگاه نخبگان نیز دریچه دیگری رو به اهداف این مرکز گشود؛ این بخش بسته‌های حمایتی و مأموریت‌های عملیاتی باشگاه را به تصویر کشید که مهم‌ترین محورهای آن عبارتند از:

• طراحی نقشه راه اختصاصی: رشد فردی و تخصصی اعضا بر اساس استانداردهای روز.
• منتورینگ تخصصی و محور: با همراهی استادان و متخصصان برجسته این حوزه.
• اتصال مستقیم به بدنه صنعت: معرفی اعضا به شرکت‌های دانش‌بنیان و ایجاد مسیر کارآموزی هدفمند.
• تسهیلات پیشرفته بین‌المللی و رفاهی: ارائه خدمات مرتبط با اپلای، رزومه‌سازی حرفه‌ای، اعطای توصیه‌نامه و فراهم‌سازی گستره وسیعی از زیرساخت‌های پردازشی عمیق، لایسنس‌های تخصصی و منابع فنی.

هوش مصنوعی؛ رکن اقتدار ملی و الزام توسعه پایدار کشور

در ادامه این مراسم، دکتر «صنعت‌پور»، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی و رئیس موسسه تحقیقاتی دکتر «مُصاحِب»، با تأکید بر ابعاد استراتژیک این فناوری گفت: «باشگاه نقطه اتصال بین استعداد، تخصص و صنعت است. سرمایه انسانی، سرمایه هر کشوری است. امروز هوش مصنوعی از موضوع آکادمیک و فانتزی فناورانه خارج شده و یکی از الزامات توسعه پایدار کشور و یکی از ارکان اقتدار ملی و بین‌المللی هر کشوری است. توسعه این فناوری حیاتی بیش از توسعه زیرساخت به شناسایی نخبگان و هدایت آن‌ها نیاز دارد. اگر مدل منظمی برای هدایت نباشد، متأسفانه دچار هدر رفت استعدادها خواهیم شد. دانشگاه خوارزمی افتخار دارد در اولین پهنه از طریق موسسه، ارتباطش را با باشگاه شکل دهد.»

پیوند دیرینه ریاضیات جدید با هوش مصنوعی و حرکت به سمت دانشگاه نسل پنجم

دکتر صنعت‌پور با اشاره به پیشینه علمی درخشان این مرکز علمی یادآور شد که دانشگاه خوارزمی قدیمی‌ترین مرکز آموزش عالی کشور است که همچنان حیات دارد. موسسه دکتر مصاحب نیز قدیمی‌ترین مرکز تحقیقات ریاضی است و دکتر مصاحب پدر ریاضیات جدید ایران است. امروزه علوم جدید ریاضی در قالب علم داده ظهور کرده‌اند و به همین دلیل، این موسسه تمرکز خود را بر حوزه‌های بین‌رشته‌ای و هوش مصنوعی معطوف کرده است. وی این رویکرد را نشانه‌ای از حرکت دانشگاه خوارزمی به سمت نسل‌های جدید دانشگاهی دانست و تشریح کرد که دانشگاه نسل چهارم بر فناوری‌های دیجیتال و هوشمندسازی تمرکز دارد و دانشگاه نسل پنجم ساختاری تمدن‌ساز خواهد داشت؛ مسیری که آینده آموزش عالی به سمت آن حرکت می‌کند.

وی در پایان با اعلام گشایش رسمی این بستر همکاری تأکید کرد:

«قرار است در دانشگاه بستری فراهم شود که خروجی آن حل مسأله در کشور باشد. از امروز رسماً درهای دانشگاه و موسسه به روی دوستانی باز است که از طریق راه‌های ارتباطی وارد چرخه نوآوری شوند.»

پس از سخنرانی‌ها، تریبون در اختیار اصحاب رسانه قرار گرفت تا چالش‌ها و ابهامات موجود را با سخنرانان در میان بگذارند. خبرنگار رسانه «پیوست» درباره احتمال موازی‌کاری فعالیت‌های باشگاه با بخش‌های دولتی مانند معاونت علمی یا بنیاد نخبگان سوال کرد. همچنین جزئیات بیشتری درباره نحوه حمایت‌ها و زیرساخت‌هایی که قرار است به افراد ارائه شود خواست و پرسید آیا این حمایت‌ها صرفاً از سمت یک شرکت خصوصی است یا با همکاری بخش‌های دیگر انجام می‌شود؟

مدیر خانه هوش ایران پاسخ داد دانشگاه‌ها آموزش آکادمیک را ارائه می‌دهند، اما خلاء اصلی در اینجاست که دانشجو بتواند در یک فضای واقعی با چالش‌ها، پروژه‌ها و داده‌های واقعی روبرو شود و به صنعت وصل گردد. جنس حمایت باشگاه نیز صرفاً پولی نیست، بلکه از جنس شبکه‌سازی و آماده‌سازی برای بازار کار است. همچنین اشاره شد که باشگاه هم‌اکنون نیز تعاملات قابل توجهی با بنیاد و معاونت علمی دارد.

در این میان هم‌چنین اشاره شد افرادی که نمره لازم برای ورود به باشگاه را کسب نکنند، به «آکادمی خانه هوش ایران» ارجاع داده می‌شوند تا مشکلشان حل شود و دوباره برگردند.

در مورد تسهیلات نیز تأکید شد که این تسهیلات لزوماً مالی نیستند و شامل زیرساخت‌های پردازشی (گرافیکی)، فضای اشتراکی، بازدید از صنایع و دوره‌های آموزشی بین‌المللی (مثلاً از طریق رایزنی با سفارت یک کشور تکنولوژیک برای اعزام ۶ ماهه دانش‌آموزان و دانشجویان) می‌شود. تأمین این خدمات هم از طریق هلدینگ باشگاه و هم از طریق رایزنی با بخش‌های دولتی و خصوصی انجام می‌گیرد.

باشگاه بنا دارد تا پایان‌نامه‌های ارشد، رساله‌های دکتری، یا واحدهای R&D دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان به صنعت متصل شوند. به عنوان مثال، به دانشجویانی که به خاطر هزینه بالای دیتاست‌ها امکان کار ندارند، این منابع داده‌ای ارائه می‌شود. همچنین در سطح VIP، اگر مقاله‌ای پذیرفته شود، فرآیند و هزینه‌های ویزا و کمک‌هزینه سفر تا سقف ۵۰۰ میلیون تومان برای ارائه مقاله توسط خانه هوش تأمین می‌شود.

سپس خبرنگار رسانه «هوشیو» با اشاره به تعریفی که از موفقیت در نسل دهه هفتاد و هشتاد شکل گرفته و منجر به مهاجرت می‌شود، پرسید با توجه به اینکه افراد در نهایت وارد صنعت شده و با مشکلات زیادی مواجه می‌شوند، چه راهکار و برنامه‌ای برای گره زدن این استعدادها به کشورشان و ماندن آن‌ها پس از این همه هزینه‌کرد وجود دارد؟

مدیر باشگاه نخبگان با به اشتراک گذاشتن تجربه شخصی خود گفت که دغدغه این نسل را کاملاً درک می‌کند، چرا که خودش تا سال گذشته در فرآیند مهاجرت بوده اما پس از جنگ در نهایت تصمیم به ماندن گرفت. توسعه کشور به هوش مصنوعی گره خورده است و باشگاه تلاش می‌کند واژه «ایران» را به این فضا اضافه کند. این کار از طریق تأمین نیازهای درآمدی، منزلت اجتماعی و آموزش مهارت‌های نرم (Soft Skills) انجام می‌شود تا بچه‌ها بتوانند در فضای صنعتی ایران بمانند.

هم‌چنین به پدیده مهاجرت خاکستری اشاره شد؛ یعنی بچه‌هایی که به لحاظ فیزیکی در ایران هستند اما به لحاظ شغلی و پروژه‌ای با کشورهای رقیب و منطقه کار می‌کنند. باشگاه تلاش می‌کند پروژه‌هایی با منافع مشترک با کشورهای منطقه تعریف کند. با این حال تاکید شد که بخش زیادی از شرایط کلان در دست دولت است و پاسخ دقیق‌تر به این مسأله به یک پروژه پژوهشی زمان‌بر نیاز دارد.

در تکمیل پاسخ به این سوال مدیر خانه هوش افزود که علاوه بر زیرساخت‌ها و امکانات، مهم‌ترین عامل در پدیده مهاجرت مسأله احترام، کرامت انسانی و حس مفید بودن است. اگر این حس در نخبگان تقویت شود، ماندگاری آن‌ها قطعا بیشتر می‌شود. کما اینکه تلاش‌هایی انجام شده تا متخصصانی که در برندهای معتبری مثل مایکروسافت، گوگل یا متا فعال بوده‌اند، به کشور بازگردانده شوند یا حداقل به صورت ریموت با پروژه‌های داخلی همکاری کنند.

تغییر ریل اکوسیستم؛ از مصرف‌گرایی تا صادرات فناوری هوش مصنوعی

مدیرعامل خانه هوش ایران، برای جمع‌بندی این نشست با قدردانی از همراهی رسانه‌ها، دانشگاه خوارزمی و دغدغه‌مندی ارکان مختلف اکوسیستم تأکید کرد: «ایجاد این اکوسیستم و شبکه ملی بدون همراهی تمام بزرگان این حوزه امکان‌پذیر نیست. هدف غایی ما این است که با انسجام ظرفیت‌ها، از جایگاه یک مصرف‌کننده صرف در حوزه فناوری، به تراز تولیدکننده و در نهایت صادرکننده فناوری هوش مصنوعی در منطقه و جهان برسیم.»

وی در پایان با درخواست مجدد از رسانه‌ها برای تبیین و ترویج این حرکت ملی افزود: «انعکاس دقیق این رویداد و رساندن صدای این مجموعه به گوش مسئولان، دانشگاه‌ها و جوامع نخبگانی، بزرگ‌ترین کمک به تثبیت و رشد این زیست‌بوم نوپا خواهد بود.»