شرکت‌های عجیب ژاپنی که با هوش مصنوعی پول پارو می‌کنند

شرکت آجینوموتو (Ajinomoto) بیش از یک قرن است که مونوسدیم گلوتامات (MSG) را تأمین می‌کند؛ ماده‌ای شیمیایی که به غذا طعم اومامی (umami) می‌بخشد. اکنون محصول دیگری از این غول چاشنی‌سازی ژاپنی، اشتهای سرمایه‌گذاران را برانگیخته است. «فیلم بیلدآپ آجینوموتو» (ABF) ماده‌ای است که برای عایق‌بندی پردازنده‌های هوش مصنوعی در برابر بردهای مدار استفاده می‌شود. این ماده در ابتدا از محصولات فرعی تولید MSG ساخته می‌شد. آجینوموتو بیش از ۹۵ درصد از بازار را در کنترل دارد. تقاضای روزافزون تراشه‌های هوش مصنوعی این فیلم را کمیاب کرده و قیمت سهام آجینوموتو را از ابتدای سال جاری میلادی ۶۵ درصد افزایش داده است که حدود سه برابر رشد شاخص پایه نیکی (Nikkei) ژاپن است.

شرکت توتو (Toto) یکی دیگر از شرکت‌های ژاپنی با قدمت یک قرن، اخیراً از رونق اقتصادی غیرمحتمل مشابهی برخوردار شده است. این شرکت که بیشتر به‌عنوان بزرگ‌ترین سازنده توالت در جهان شناخته می‌شود، جایگاه سودآوری در زنجیره تأمین نیمه‌هادی‌ها پیدا کرده است. این شرکت تولیدکننده پیشرو چاک‌های الکترواستاتیک (electrostatic chucks) است؛ صفحات سرامیکی که ویفرهای سیلیکونی را در حین حکاکی تراشه‌های حافظه، محکم در جای خود نگه می‌دارند. سود عملیاتی توتو از سرامیک‌های پیشرفته اکنون بیش از نیمی از کل سود آن را تشکیل می‌دهد.

شوروشوق هوش مصنوعی، تشخیص برندهای برنده حوزه نیمه‌هادی را آسان کرده است: طراحان تراشه آمریکایی، سازندگان حافظه در کره جنوبی و کارخانه‌های ریخته‌گری تایوانی. ژاپن نیز همتایان خود را دارد، با غول‌هایی مانند توکیو الکترون (Tokyo Electron) و ادوانتست (Advantest) که تجهیزات پیشرفته مورداستفاده برای ساخت و آزمایش تراشه‌ها را تولید می‌کنند.

اما مانند آجینوموتو و توتو، بسیاری از فعالان هوش مصنوعی این کشور در کسب‌وکارهای بی‌سروصداتری فعال هستند. هویا (Hoya)، یک شرکت مراقبت‌های بهداشتی که عینک و لنز تولید می‌کند، تأمین‌کننده‌ای پیشرو در زمینه بلانک‌های فتومسک (photomask blanks) است؛ صفحات شفاف پوشش‌داده‌شده با مواد حساس به نور که ابزارهای لیتوگرافی از آنها برای حکاکی طرح‌های تراشه روی ویفرهای سیلیکونی استفاده می‌کنند. برند لوازم‌التحریر ساکورا (Sakura) فناوری‌ای که زمانی برای مداد رنگی استفاده می‌شد را برای تشخیص نقص در فرایندهای تولید تراشه سازگار کرده است. نیتو بوشکی (Nitto Boseki یا Nittobo) که در سال ۱۹۲۳ به‌عنوان یک شرکت نساجی کار خود را آغاز کرد، اکنون تنها تأمین‌کننده «تی-گلس» (T-glass) است؛ یک فیبر شیشه‌ای فوق‌نازک که برای بسته‌بندی تراشه‌های هوش مصنوعی ضروری است.

دو عامل این ترکیب صنعتی متنوع را توضیح می‌دهد. اولین مورد، تاریخ است. ژاپن در دهه ۸۰ میلادی، یک ابرقدرت در زمینه نیمه‌هادی‌ها بود و بیش از نیمی از تولید جهانی تراشه را به خود اختصاص داده بود. ۶ شرکت از ۱۰ شرکت بزرگ تراشه‌سازی جهان در سال ۱۹۸۹ ژاپنی بودند. این غول‌های صنعتی، هر نوع تقاضایی را برای تأمین‌کنندگان محلی ایجاد کردند. شرکت‌های ژاپنی هنوز هم بر چندین بخش تخصصی در زنجیره تأمین به‌ویژه در زمینه مواد و ابزار، تسلط دارند.

عامل دوم، فرهنگ است. «دیوید دای» (David Dai) عضو شرکت کارگزاری برنشتاین (Bernstein) استدلال می‌کند که شرکت‌های ژاپنی حتی زمانی که هنوز تقاضا مشخص نیست به توسعه فناوری ادامه می‌دهند و به‌ندرت آن را رها می‌کنند. این امر به آن‌ها اجازه می‌دهد تا دانش خود را در طول دهه‌ها عمیق‌تر کنند. وقتی بالاخره فرصت ظاهر می‌شود، آن‌ها آماده هستند و با فناوری بهتر و اعتبار بیشتر نسبت به رقبای جدیدتر آماده شده‌اند. آجینوموتو در دهه ۱۹۷۰، زمانی که به دنبال راه‌هایی برای به‌کارگیری فرایند شیمیایی نهفته در MSG در زمینه‌های دیگر بود، کار روی ABF را آغاز کرد. تنها در سال ۱۹۹۹ بود که این ماده برای اولین‌بار توسط یک سازنده بزرگ تراشه مورداستفاده قرار گرفت.

بااین‌حال، این صبر ذن‌گونه یک اشکال نیز دارد. هنگامی که تقاضا به‌شدت افزایش می‌یابد، تأمین‌کنندگان ژاپنی می‌توانند در پاسخگویی نسبت به آن به‌شدت کند باشند. آجینوموتو، نیتوبو و توتو همگی برنامه‌هایی برای گسترش ظرفیت محصولات مرتبط با تراشه خود دارند؛ اما پاسخ‌های آن‌ها در مقایسه با پیشرفت‌های سرسام‌آور در هوش مصنوعی، به‌وضوح بدون عجله و آرام به نظر می‌رسد. بااین‌حال، غول‌های فناوری که به ولع جدیدی امیدوارند، قطعاً ناامید خواهند شد.

گزارش حاضر در نسخه May 16th 2026 نشریه The Economist منتشر شده است.