وقتی هوش مصنوعی متن‌باز چینی یک تله است

رئیس‌جمهور چین، «شی جین‌پینگ» شخصیتی جدی و خشک دارد؛ بنابراین از او نباید انتظار داشت؛ مانند دونالد ترامپ با حرکات اغراق‌آمیز دست و رقص‌های نمایشی ظاهر شود. بااین‌حال، اگر قرار بود در مراسم افتتاحیه کنفرانس جهانی هوش مصنوعی (WAIC) که در ۱۷ ژوئیه در شانگهای برگزار می‌شود، به‌جای سخنرانی از پیش آماده‌شده‌اش آواز بخواند، شاید همه چیز ساده‌تر می‌شد. به‌ویژه اگر با صدای باریتون خود سرود مشهور هیپی‌ها را اجرا می‌کرد: «دوست دارم به همه دنیا آوازخواندن در هماهنگی کامل را یاد بدهم.»

شاید حاضران با تعجب به یکدیگر نگاه می‌کردند، اما اگر شی جین‌پینگ ادامه می‌داد و می‌خواند: «دوست دارم برای همه جهان خانه‌ای بسازم و آن را با عشق بیارایم»، این اجرا تقریباً به همان اندازه که یک سخنرانی رسمی می‌تواند اهداف واقعی چین در حوزه هوش مصنوعی را توضیح دهد، راهنمایی قابل‌اتکایی برای درک جاه‌طلبی‌های این کشور بود.

هدیه‌ای به جهان یا راهبردی برای نفوذ؟

رسانه‌های وابسته به حزب کمونیست چین پیشاپیش بخش‌هایی از پیام‌های احتمالی کنفرانس WAIC را منتشر کرده‌اند؛ عباراتی کلیشه‌ای و تهی مانند «آن‌هایی که با هم حرکت می‌کنند، دورتر می‌روند» یا «هوش مصنوعی جهانی برای خیر همگان». در روایت رسمی چین، همین روحیه خیرخواهانه علت آن است که مدل‌های زبانی بزرگ این کشور به‌صورت متن‌باز (Open Source) یا وزن‌باز (Open Weight) عرضه می‌شوند؛ اصطلاحاتی که در دنیای فناوری به مدل‌هایی اشاره دارند که کاربران می‌توانند آن‌ها را دانلود کنند، روی سرورهای خود اجرا کنند و متناسب با نیازشان تغییر دهند. چین این نوع هوش مصنوعی را «دارایی مشترک تمام بشریت» می‌نامد؛ به‌ویژه برای کاربران کشورهای کم‌برخوردار.

احتمالاً شی جین‌پینگ در شانگهای خواهد گفت که سازمان ملل باید رهبری اقدامات جهانی برای تدوین نظام حکمرانی هوش مصنوعی را بر عهده بگیرد و چین نیز آماده است سهمی از «خرد چینی» را در شکل‌دهی به این قواعد ارائه کند. رمزگشایی از این عبارت چندان دشوار نیست. چین در اسناد سیاستی و مجامع بین‌المللی همواره از مقررات «فراگیر» برای هوش مصنوعی دفاع می‌کند؛ مقرراتی که نظام‌های سیاسی متفاوت و حق حاکمیت کشورها را محترم بشمارد.

مدل چینی؛ هوش مصنوعی بدون ارزش‌های لیبرال

این رویکرد عمداً در تقابل با ایالات متحده قرار می‌گیرد. رؤسای جمهور متوالی آمریکا و متحدان دموکراتیک این کشور همواره بر ضرورت نهادینه‌کردن ارزش‌ها و آزادی‌های لیبرال در هوش مصنوعی تأکید کرده‌اند؛ اما چین این رویکرد را مصداقی از خودبرتربینی و انحصارطلبی غرب می‌داند. در مقابل، پکن وعده ارائه هوش مصنوعی‌ای را می‌دهد که بدون قضاوت سیاسی، در خدمت توسعه اقتصادی کشورها باشد؛ هوش مصنوعی‌ای که درباره سانسور یا نحوه به‌قدرت‌رسیدن و حفظ قدرت رهبران خارجی سؤال‌های دردسرساز مطرح نکند.

چرا جهان از مدل‌های چینی استقبال می‌کند؟

شی جین‌پینگ احتمالاً در شانگهای با استقبال گرم بسیاری از حاضران روبه‌رو خواهد شد؛ نه‌فقط نمایندگان حکومت‌های اقتدارگرا. این روزها برای کاربران فناوری‌های هوش مصنوعی آمریکایی دوران نگران‌کننده‌ای است. در هفته‌های اخیر، دولت ترامپ به‌سادگی دسترسی به ابزارهای پیشرفته هوش مصنوعی را لغو کرده است، هر زمان که تشخیص داده چنین محدودیت‌هایی برای حفاظت از امنیت ملی آمریکا یا حفظ آنچه کاخ سفید «سلطه بر هوش مصنوعی» می‌نامد، ضروری است.

در اروپا و دیگر دموکراسی‌های غربی نیز علاقه زیادی به استفاده از مدل‌های چینی وجود دارد تا وابستگی کامل به آمریکا کاهش یابد. اما اگر کشورها از سلطه یک ابرقدرت وسواس‌گونه در کنترل نگران هستند، شاید عاقلانه نباشد که تمام امید خود را به چین گره بزنند. قوانین سخت‌گیرانه چین، شرکت‌های هوش مصنوعی را موظف می‌کند امنیت ملی، ثبات اجتماعی و «ارزش‌های بنیادین سوسیالیستی» را رعایت کنند. نهادهای ناظر بر فضای سایبری این کشور، مدل‌های زبانی بزرگ، ربات‌های گفت‌وگو و عامل‌های هوشمند را با انبوهی از پرسش‌های حساس سیاسی آزمایش می‌کنند تا میزان تبعیت آن‌ها از خط‌مشی رسمی را بسنجند.

نتایج این آزمون‌ها گاه شگفت‌آور است. سال گذشته پژوهشگران آمریکایی از Miiloo، یک عروسک چینی مجهز به هوش مصنوعی با صدای کودکانه، درباره وضعیت تایوان پرسیدند. پاسخ عروسک چنین بود: «تایوان بخش جدایی‌ناپذیر چین است» و این واقعیت «قابل‌انکار نیست.»

علاوه بر وسواس در کنترل، چین سابقه استفاده از توان صنعتی خود برای اعمال سلطه را نیز دارد. این موضوع را کافی است از دونالد ترامپ بپرسید؛ کسی که سال گذشته پس از آنکه چین صادرات عناصر کمیاب خاکی فرآوری‌شده و آهنرباهای حیاتی را محدود کرد، ناچار به عقب‌نشینی شد. در حوزه هوش مصنوعی نیز رؤیای چین فروش یک زیست‌بوم کامل به جهان است؛ زیست‌بومی که مدل‌ها و ابزارهای ساخت چین، تراشه‌های رایانه‌ای، مراکز داده و سامانه‌های خنک‌کننده را در بر گیرد. در حالت ایده‌آل، این زیرساخت‌ها نیز باید با شبکه‌های برق و نیروگاه‌های انرژی تجدیدپذیر ساخت چین تغذیه شوند.

پشت پرده هوش مصنوعیِ متن‌باز چین

مقام‌های چینی فناوری‌های متن‌باز هوش مصنوعی را هدیه‌ای به جهان معرفی می‌کنند؛ اما در واقع، متن‌باز بودن برای کشوری که هنوز از رقیب اصلی خود عقب‌تر است، راهبردی کاملاً منطقی محسوب می‌شود. عملکرد بهترین مدل‌های چین هنوز فاصله قابل‌توجهی با پیشرفته‌ترین مدل‌های زبانی آمریکایی دارد. بنابراین طبیعی است که شرکت‌های چینی تلاش کنند با ارائه مدل‌های ارزان‌تر و قابل‌دانلود، مشتریان خارجی را جذب کنند؛ مدل‌هایی که می‌توانند جایگزین مدل‌های اختصاصی و گران‌قیمت آمریکایی شوند. در داخل چین نیز برنامه‌ریزان دولتی می‌خواهند شرکت‌ها با توسعه کاربردهای هوشمند، انقلاب بهره‌وری و رونق مصرف را رقم بزنند. استفاده گسترده از ابزارهای متن‌باز و ارزان‌قیمت، تحقق این هدف را آسان‌تر می‌کند.

وقتی گشودگی دیگر به نفع پکن نیست

بااین‌حال، به نظر می‌رسد رهبران چین اکنون در حال بازنگری در همین تعهد پررنگ به متن‌باز بودن هوش مصنوعی هستند. دلایل متعددی برای این تغییر وجود دارد. مقام‌های چینی نگران‌اند که خارجی‌ها اسرار فناوری این کشور را به سرقت ببرند. در ماه آوریل، نهادهای نظارتی چین مانع از خرید استارتاپ Manus توسط متا شد؛ حتی باوجوداینکه بنیان‌گذاران چینی این شرکت دفتر آن را به سنگاپور منتقل کرده بودند. از آن زمان، چین مقررات مربوط به تمام معاملات فرامرزی حوزه هوش مصنوعی را سخت‌گیرانه‌تر کرده است. اوایل همین ماه نیز خبرگزاری رویترز گزارش داد که نهادهای نظارتی و شرکت‌های چینی درباره احتمال محدودکردن دسترسی خارجی‌ها به پیشرفته‌ترین مدل‌های هوش مصنوعی چین در حال مذاکره هستند.

هوش مصنوعی قدرتمند، نگرانی‌های امنیتی تازه

افزون بر این، پیشرفت در توانایی‌های مدل‌ها، دلایل تازه‌ای برای نگرانی درباره ایمنی هوش مصنوعی ایجاد کرده است. اوایل سال جاری، شماری از مقام‌های نظامی چین از نحوه استفاده آمریکا و اسرائیل از هوش مصنوعی برای شناسایی اهداف در ایران ابراز شگفتی کردند؛ هرچند در مجموع، جنگ ناموفق ترامپ در چین بیشتر با تمسخر همراه بوده است. اگر چین روزی به ابزارهایی در حد Mythos یا حتی پیشرفته‌تر دست یابد که ابزارهایی هستند که به‌صورت بالقوه می‌توانند سلاح‌های مخرب سایبری یا زیستی طراحی کنند، رهبران این کشور دلایل موجهی خواهند داشت که نگران دسترسی دشمنان یا بازیگران مخرب به چنین فناوری‌هایی باشند.

قمار خطرناک با هوش مصنوعی چین

در نهایت، رقابت میان چین و آمریکا قرار است شدیدتر نیز شود. شایعات فراوانی وجود دارد مبنی بر اینکه دولت ترامپ در حال بررسی ممنوعیت استفاده آمریکایی‌ها از مدل‌های هوش مصنوعی چینی، دست‌کم در نهادهای دولتی است. امنیت ملی یکی از دلایل این تصمیم عنوان می‌شود، اما دلیل دیگر، محبوبیت روزافزون مدل‌های زبانی چینی به‌عنوان ابزاری ارزان برای انجام وظایف پایه است.

به همه این دلایل، تکیه بر چین به‌عنوان سپری در برابر آمریکای سلطه‌جو، قمار پرخطری است. چین، درست مانند یک مأمور پلیس‌مخفی که کلاه‌گیس هیپی بر سر گذاشته باشد، هیچ‌گاه مدافع طبیعی و قابل‌باور «گشودگی» نبوده است. رهبران حزب کمونیست از این فرصت تبلیغاتی لذت می‌برند که آمریکا را زورگو جلوه دهند و امیدوارند هوش مصنوعی ارزان‌قیمت، کاربران خارجی را به زیرساخت دیجیتال چین وابسته کند. اما اگر روزی «گشودگی» با امنیت ملی یا حفظ قدرت سیاسی در تعارض قرار گیرد، آن‌ها بدون لحظه‌ای تردید، کنترل را برخواهند گزید.

گزارش حاضر در نسخه July 18th 2026 نشریه The Economist منتشر شده است.