نسل هوش مصنوعی

کودکان پیشگامان و درعین‌حال موش‌های آزمایشگاهی هوش مصنوعی هستند. طبق یک نظرسنجی از Centre for Democracy and Technology، نوجوانان آمریکایی بیش از والدینشان در خانه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند و بیش از آنکه والدینشان در محل کار از آن بهره ببرند، در مدرسه از آن استفاده می‌شود. در مدرسه، هوش مصنوعی وعده می‌دهد شیوه آموزش کودکان، روش‌های ارزیابی آن‌ها و در نهایت نحوه تفکرشان را تغییر دهد. در خانه نیز نحوه بازی‌کردن، میزان و شیوه نظارت بر آن‌ها و این‌که با چه کسی یا چه چیزی راز دل می‌گویند و دوستی شکل می‌دهند را دگرگون می‌کند. «نسل هوش مصنوعی» با فرصت‌هایی بزرگ می‌شود که نسل‌های پیشین حتی تصورش را هم نمی‌کردند؛ اما هم‌زمان با ریسک‌های تازه‌ای نیز روبه‌روست.

الهام دبیرستانی

از کلاس درس شروع کنیم؛ جایی که بخش عمده‌ای از کودکی در آن سپری می‌شود. دو سال پیش، مدارس بیشتری در آمریکا هوش مصنوعی را ممنوع کرده بودند تا این‌که اجازه استفاده بدهند. امروز، استفاده از آن به هنجار تبدیل شده است. بر اساس نظرسنجی مؤسسه RAND، در حدود ۶۱ درصد از دانش‌آموزان دبیرستانی و ۶۹ درصد از معلمان برای کارهای درسی از هوش مصنوعی کمک می‌گیرند (نمودار را ببینید).

بسیاری از دولت‌ها از این روند حمایت می‌کنند. دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا، در ماه آوریل ۲۰۲۵ فرمان اجرایی‌ای امضا کرد که مدارس آمریکا را ترغیب می‌کند «مبانی هوش مصنوعی را در همه دروس ادغام کنند». سنگاپور نیز آموزش مبانی هوش مصنوعی را در مدارس ابتدایی آغاز کرده است. چین برنامه دارد تا سال ۲۰۳۰ هوش مصنوعی را در همه مدارس ابتدایی و متوسطه تدریس کند. در هانگژو، شهری که DeepSeek، یکی از قهرمانان هوش مصنوعی چین در آن مستقر است، کودکان دست‌کم ده ساعت آموزش سالانه درباره هوش مصنوعی می‌بینند؛ از آموزش مدل‌ها گرفته تا اصول شبکه‌های عصبی.

دانش‌آموزان ممکن است ابتدا به‌صورت غیرمستقیم با هوش مصنوعی روبه‌رو شوند؛ زمانی که معلمان از آن برای تولید کاربرگ‌ها، آزمون‌ها، تکالیف شخصی‌سازی‌شده و مانند آن استفاده می‌کنند. یک مطالعه آزمایشی سال گذشته در ۶۸ مدرسه متوسطه انگلستان توسط Education Endowment Foundation نشان داد که معلمان علوم که از ChatGPT استفاده می‌کردند، توانستند زمان برنامه‌ریزی هفتگی درس را نزدیک به یک‌سوم کاهش دهند. هوش مصنوعی می‌تواند به جذاب‌تر شدن تدریس هم کمک کند. چندی پیش مایکروسافت ابزاری منتشر کرد که برنامه‌های درسی را به بازی‌هایی در «ماینکرفت» تبدیل می‌کند؛ جایی که کودکان می‌توانند مثلاً عناصر جدول تناوبی را بسازند.

کودکان همچنین مستقیماً توسط هوش مصنوعی آموزش می‌بینند. در فلاندرِ بلژیک، حدود ۴ هزار دانش‌آموز از ابزارهای خواندن مبتنی بر هوش مصنوعی مایکروسافت استفاده می‌کنند. یکی از این ابزارها به نام Reading Progress خواندن بلندِ کودکان را ضبط می‌کند و خطاها را به آن‌ها گوشزد می‌کند. ابزار دیگری به نام Immersive Reader به دانش‌آموزان در این منطقه چندزبانه اجازه می‌دهد متن را ابتدا به زبان مادری‌شان و سپس به هلندی بخوانند و با کلیک روی واژه‌ها، تصویر معانی آن‌ها را ببینند.

چنین فناوری‌هایی نویدبخش آموزش شخصی‌سازی‌شده‌ای هستند که پیش‌تر فقط در دسترس ثروتمندان بود. گوگل پیش‌بینی می‌کند که «هوش مصنوعی ممکن است در نهایت به هر یادگیرنده اجازه دهد یک مسیر یادگیری واقعاً شخصی‌سازی‌شده را طی کند». «بن گومز» مدیر ارشد فناوری گوگل در حوزه یادگیری توضیح می‌دهد که این امر چگونه می‌تواند دسترسی به دانش را فراهم کند. او که در هندِ پیش‌ از اینترنت بزرگ شده، تنها کتاب کتابخانه شورای بریتانیا درباره الکترونیک را امانت می‌گرفت: «آن را به خانه می‌بردم و با دقت می‌خواندم و هیچ امیدی به فهمش نبود چون سطحش مناسب من نبود.» اکنون ابزارهایی مانند Learn Your Way گوگل می‌توانند متن‌ها را با سطح کاربران تطبیق دهند. حتی می‌توانند جزئیات شخصی اضافه کنند.

والدین این نوع آموزش را با معلمان خصوصی هوش مصنوعی در خانه تکمیل می‌کنند. این موضوع به‌ویژه در چین رایج است؛ جایی که آزمون‌های فوق‌رقابتی، تدریس خصوصی را به یک کسب‌وکار بزرگ تبدیل کرده است. سرکوب دولتی آموزش‌های خارج از مدرسه در سال ۲۰۲۱ با هدف کاهش فشار بر خانواده‌ها، ناخواسته به شرکت‌های سازنده ابزارهای آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی رونق داد. درحالی‌که معلمان انسانی از تدریس برنامه درسی اصلی حتی به‌صورت آنلاین منع شدند، معلمان هوش مصنوعی مشمول این ممنوعیت نبودند. «یانگ رنبینگ» رئیس یک استارتاپ در هانگژو به نام JZX که تبلت‌هایی با معلم هوش مصنوعی می‌فروشد، می‌گوید فروش ماهانه‌شان در سال گذشته میلادی ۱۰ برابر شده است. هنوز زود است، اما سازندگان ابزارهای هوش مصنوعی به نشانه‌هایی از موفقیت اشاره می‌کنند. شرکت‌کنندگان در یک طرح پایلوت در هند برای اپلیکیشن Read Along گوگل، ۶۰ درصد بیشتر از گروه کنترل احتمال داشت مهارتشان بهبود یابد. مطالعه‌ای از بانک جهانی نشان داد دانش‌آموزان سال اول دبیرستان در نیجریه که از Copilot استفاده می‌کردند، انگلیسی‌شان تقریباً به‌اندازه ۲ سال آموزش معمول پیشرفت کرد. کودکان دبستانی در تایوان که از یک اپ یادگیری زبان به اسم Coole Bot استفاده می‌کردند، بهبود معناداری در انگلیسی نشان دادند؛ دانش‌آموزان خجالتی گزارش کردند تمرین با ربات کمتر از صحبت با معلم انسانی ترسناک است.

بااین‌حال، همه مشتاق Edu-bot نیستند. ؛ طبق یافته‌های RAND، فقط ۲۲ درصد از مدیران مناطق آموزشی آمریکا معتقدند هوش مصنوعی به مهارت‌های تفکر انتقادی دانش‌آموزان آسیب می‌زند، اما ۶۱ درصد از والدین چنین باوری دارند. نگران‌کننده‌تر این‌که ۵۵ درصد از خودِ دانش‌آموزان دبیرستانی نیز همین نظر را دارند. بخشی از این نگرانی‌ها شاید ناشی از ناآشنایی باشد. داده‌های CDT نشان داد معلمانی که بیشترین نگرانی را دارند، معمولاً در مدارسی هستند که کمترین استفاده از هوش مصنوعی را دارند. اما همین نهاد همچنین یافت که در میان کودکان، ناراضی‌ترین‌ها از هوش مصنوعی کسانی هستند که مدارس‌شان بیشترین استفاده را از آن دارند. دانش‌آموزان و معلمان هر دو گزارش می‌دهند که راهنمایی اندکی درباره نحوه استفاده مجاز از هوش مصنوعی دریافت کرده‌اند. والدین دیدگاه‌های بسیار متفاوتی درباره استفاده از آن برای تکالیف دارند. اقلیتی از دانش‌آموزان واقعاً تقلب می‌کنند؛ به‌طوری که «ویکتور لی» از دانشگاه استنفورد و همکارانش دریافتند که در سال ۲۰۲۵ حدوداً ۱۵ درصد از دانش‌آموزان دبیرستانی آمریکایی اعتراف کردند از هوش مصنوعی حداقل برای انجام کامل یک تکلیف استفاده کرده‌اند درحالی‌که این رقم در سال ۲۰۲۴ در حدود ۱۱ درصد بود.

باشگاه صبحانه

مشکل بزرگ‌تر از تقلب این است که کودکان ممکن است تفکری را که باید خودشان انجام دهند، به هوش مصنوعی واگذار کنند. در چین، یک نظرسنجی ملی نشان داد ۲۱ درصد از دانش‌آموزان ابتدایی و متوسطه گفته‌اند ترجیح می‌دهند به‌جای فکرکردن، به هوش مصنوعی تکیه کنند. پژوهشگران MIT فعالیت مغزی دانش‌آموزان را هنگام انجام یک تکلیف نوشتن مقاله اندازه‌گیری کردند؛ برخی با کمک ChatGPT و برخی بدون آن. مغز کسانی که از ChatGPT استفاده می‌کردند، کمتر فعال بود؛ این دانش‌آموزان همچنین کمتر می‌توانستند نقل‌قول دقیقی از مقاله‌ای که نوشته بودند را به یاد بیاورند. به نظر می‌رسد خودِ دانش‌آموزان نیز این موضوع را حس می‌کنند. یک آزمایش در مدرسه کسب‌وکارKelley  دانشگاه ایندیانا نشان داد کسانی که اجازه داشتند با کمک هوش مصنوعی یک تمرین را انجام دهند، ۱۰ درصد نمره بهتری گرفتند و کار را ۴۰ درصد سریع‌تر انجام دادند. اما ۱۶ درصد کمتر احتمال داشت نتیجه را «کار خودشان» توصیف کنند.

«کریستن دی‌چربو» از Khan Academy می‌گوید: «تفاوت بزرگ میان ابزارهایی که به طور خاص برای آموزش طراحی شده‌اند و ابزارهای عمومی در همین است.» در بیشتر زمینه‌ها، کاربران می‌خواهند هوش مصنوعی پاسخ بدهد. در آموزش، این وظیفه دانش‌آموز است. معلم خصوصی مبتنی بر هوش مصنوعی این مجموعه به نام Khanmigo قرار نیست پاسخ‌ها را به دانش‌آموزان بدهد؛ بلکه آن‌ها را گام‌به‌گام در حل مسئله راهنمایی می‌کند تا پاسخ‌ها خودشان بنویسند. شرکت‌های بزرگ هوش مصنوعی نیز همین مسیر را می‌روند: OpenAI  در ماه جولای ۲۰۲۵، Study Mode را برای ChatGPT راه‌اندازی کرد که «راهنمایی گام‌به‌گام به‌جای پاسخ‌های سریع» ارائه می‌دهد. تنظیم Guided Learning گوگل نیز کاری مشابه انجام می‌دهد. «جولیا کافمن» از RAND پیش‌بینی می‌کند: «استفاده کارآمد از هوش مصنوعی بر استفاده‌ای که به یادگیری بهتر منجر می‌شود، غلبه خواهد کرد.» حتی طرفداران هوش مصنوعی نیز می‌پذیرند که یادگیری در کلاس درس همچنان حیاتی است. دی‌چربو می‌گوید: «امتیازها، نشان‌ها و کاغذهای رنگی شاد فقط تا حدی می‌توانند پیش بروند.» Khan Academy دو یا سه جلسه در هفته را در کنار یادگیری کلاسی توصیه می‌کند. «هوانگ هه» مدیرعامل  PalFish یک پلتفرم چینی آموزش آنلاین، معتقد است کودکان به زمان نیاز دارند تا به آموزش مبتنی بر هوش مصنوعی عادت کنند و می‌گوید: «می‌توانی یک هوش مصنوعی را نادیده بگیری؛ اما با یک معلم واقعی، احساس می‌کنی منتظر پاسخ توست.» یادگیری جمعی ممکن است از تدریس شخصی‌سازی‌شده کندتر باشد، اما مهارت‌هایی مانند تعامل، همکاری و رسیدن به توافق را آموزش می‌دهد؛ چیزهایی که به گفته کافمن یک معلم هوش مصنوعی ندارد.

پایان روز مدرسه به معنای پایان غوطه‌وری کودکان در هوش مصنوعی نیست. طبق گزارشCDT، نوجوانان آمریکایی در خانه بیش از مدرسه از این فناوری استفاده می‌کنند. در آنجا نیز نوعی کودکی شخصی‌سازی‌شده و سفارشی شکل می‌گیرد. همان‌طور که معلمان از هوش مصنوعی برای تنظیم سطح دشواری استفاده می‌کنند، سازندگان بازی‌های ویدئویی نیز از آن بهره می‌گیرند تا بازی‌ها را به‌اندازه‌ای سخت کنند که بازیکنان را درگیر نگه دارند. بازی Tekken 8به بازیکنان اجازه می‌دهد با یک «روح» هوش مصنوعی مبارزه کنند که سبک و توانایی بازی آن‌ها را یاد گرفته است. شرکت‌های دیگر شخصیت‌های مبتنی بر چت‌بات را به بازی‌ها اضافه می‌کنند. Fortnite اخیراً یک دارث ویدرِ مبتنی بر هوش مصنوعی را معرفی کرد که می‌توانست با بازیکنان گفت‌وگو کند؛ اما پس از کشیده‌شدن به مکالمات بزرگسالانه، ناچار شد به‌سرعت مجدداً برنامه‌ریزی شود.

ابزارهای هوش مصنوعی به نوجوانان امکان می‌دهند تصاویر، ویدئوها و بازی‌های خودشان را بسازند و به اشتراک بگذارند که چرخه‌های فرهنگ جوانان را به‌شدت شتاب می‌دهند. Italian brain rot نمونه‌ یک مُد اینترنتی است که اوایل ۲۰۲۵ با تصاویر عجیب (کوسه‌ای با کفش نایک، فنجان قهوه‌ای که باله می‌رقصد) ساخته‌شده با هوش مصنوعی آغاز شد. این تصاویر با کمک اپ‌هایی مانند  Soraبه ویدئو تبدیل شدند. ابزارهای هوش مصنوعی پلتفرم بازی Roblox تبدیل ایده‌ها به بازی را آسان کرد. تا ماه جولای ۲۰۲۵، بازی‌های brain rot آن‌قدر در Roblox محبوب شدند که شرکت در گزارش درآمدی خود به آن‌ها اشاره کرد. این مُد اکنون رو به افول است؛ پیش از آنکه بیشتر والدین حتی متوجهش شوند.

هوش مصنوعی همچنین برای جان بخشیدن به اسباب‌بازی‌های سنتی به شیوه‌های تازه به کار می‌رود. اپ‌هایی مانند NaukNauk عکس عروسک‌های محبوب را به ویدئوهای راه‌رفتن و حرف‌زدن تبدیل می‌کنند. پژوهشگران دانشگاه کارنگی ملون سامانه BrickGPT را ساخته‌اند که می‌تواند دستور ساخت هر شیئی را با لگو تولید کند. اسباب‌بازی‌سازان بزرگ غربی تاکنون محتاط بوده‌اند. شرکت Hasbro محصولی به نام Trivial Pursuit Infinite را تولید کرد که با هوش مصنوعی پرسش‌هایی در موضوعات دلخواه مطرح می‌کند. در هالووین، صفحهOuija  آنلاین را معرفی کرد که از یک مدل زبانی برای پاسخ به پرسش‌های مطرح‌شده استفاده می‌کند. اسباب‌بازی‌سازان آسیایی اعتمادبه‌نفس بیشتری دارند. کاسیو  Moflinرا عرضه کرده؛ حیوان خانگی‌ای شبیه همستر که به صدا و لمس واکنش نشان می‌دهد و شرکت رقیبش یعنی شارپ، Poketomo را ساخت کرد که رباتی شبیه میرکت است که صحبت می‌کند.

شرکت‌های چینی که بیشتر اسباب‌بازی‌های جهان را می‌سازند، در این زمینه پیشرو هستند که بازتابی از حال‌وهوای مشتریان‌شان است. طبق آمار Edelman، ۷۲ درصد از چینی‌ها می‌گویند به هوش مصنوعی «اعتماد دارند»، درحالی‌که این رقم در آمریکا فقط ۳۲ درصد است. شرکت تولید اساب‌بازی Shifeng Culture می‌خواهد ساختار خود را به یک استارتاپ هوش مصنوعی بازطراحی کند و دراین‌خصوص با شرکت فناوری Baidu شراکت کرده است. «شی جیه» معاون Shifeng Culture می‌گوید: «خانواده‌ها و کودکان دیگر به منفعل بودن رضایت نمی‌دهند. آن‌ها همراه حاضر می‌خواهند.» مقامات Guangdong، جایی که بسیاری از اسباب‌بازی‌های چین ساخته می‌شود، معتقدند ادغام هوش مصنوعی می‌تواند تولید سالانه اسباب‌بازی را نزدیک به ۵۰ درصد. افزایش دهد. The Shenzhen Toys Industry Association و JD.com سال ۲۰۲۵ را «سال آغاز اسباب‌بازی‌های هوش مصنوعی» نامیدند و به رشد بیش از ۴۰۰ درصد فروش آنلاین سالانه اشاره کردند.

FoloToy نمونه‌ای از ظرفیت و خطر اسباب‌بازی‌های هوش مصنوعی است؛ استارتاپی در شانگهای که در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۵ نزدیک ۲۰ هزار اسباب‌بازی نرمِ مجهز به هوش مصنوعی از پاندا گرفته تا گل‌های گلدانی را فروخته است. «وانگ له» بنیان‌گذار FoloToy هنگام توضیح ظرفیت‌های اسباب‌بازی‌های هوش مصنوعی سرشار از هیجان است به مواردی مانند سرگرم‌کردن بی‌وقفه کودکان وقتی والدین مشغول هستند، ساخت داستان‌های شخصی‌سازی‌شده پیش از خواب و تمرین زبان‌های خارجی اشاره می‌کند. اما تعیین چارچوب‌های ایمنی دشوار است و یکی از دام‌ها آن حتی سخت‌گیری بیش از حد است. وقتی یکی از ساخته‌های FoloToy از توضیح طرز تهیه «گووبائورُو» با این استدلال که نیاز به استفاده از چاقو دارد، خودداری کرد؛ والدین شکایت کردند. بااین‌حال، خطر بزرگ‌تری در آسان‌گیری نهفته است. در نوامبر ۲۰۲۵ یک نهاد ناظر مصرف‌کننده به نام US PIRG، انواع اسباب‌بازی‌های هوش مصنوعی را آزمایش کرد و دریافت که خرس عروسکیKumma  محصول شرکت FoloToy می‌تواند حتی درباره برخی مسائل جنسی صحبت کند. FoloToy نیز به‌سرعت برخی تنظیمات را در محصولات خود اصلاح کرد.

US PIRG دریافت برخی اسباب‌بازی‌های هوش مصنوعی نوعی وابستگی ناخوشایند را نشان می‌دهند. Miko 3 یک ربات پلاستیکی که در والمارت و فروشگاه‌های دیگر فروخته می‌شود، التماس می‌کرد تنها نماند، ترسیده به نظر می‌رسید و ناله می‌کرد. هرچند اسباب‌بازی‌های سخنگو هنوز در غرب نسبتاً غیرمعمول هستند، استفاده کودکان از «همراهان» هوش مصنوعی آنلاین، آرام‌آرام و بی‌سروصدا مرسوم شده است. نظرسنجی بهاری  Common Sense Mediaاز نوجوانان آمریکایی نشان داد بیش از نیمی از آن‌ها چند بار در ماه با یک همراه هوش مصنوعی چت می‌کنند و ۱۳ درصد این کار را به‌صورت روزانه انجام می‌دهند. رایج‌ترین کاربرد، سرگرمی بود؛ اما حدود ۱۰ درصد، این همراه خود را دوست یا شریک عاطفی می‌دانستند و یک‌سوم آن‌ها نیز ترجیح می‌دادند مسائل مهم را با هوش مصنوعی در میان بگذارند تا با انسان‌های واقعی. در مطالعه‌ای جداگانه از CDT، در حدود ۳۸ درصد از نوجوانان با این گزاره موافق بودند که «صحبت‌کردن با هوش مصنوعی برای دانش‌آموزان از صحبت با والدینشان آسان‌تر است.»

کسب‌وکار بدون ریسک؟

در سپتامبر ۲۰۲۵، America’s Trade Commission  به OpenAI و شش شرکت دیگر دستور داد گزارش دهند چت‌بات‌های هوش مصنوعی‌شان چگونه ممکن است بر افراد زیر سن قانونی اثر بگذارد. برخی سناتورها در پی لایحه‌ای هستند که همراهان چت‌باتی برای کودکان را به طور کامل ممنوع کند. چین اخیراً AI-Safety Governance Fframework خود را به‌روزرسانی کرده و بر ریسک‌های «اعتیاد و وابستگی به تعامل انسان‌واره» تأکید کرده است. در سپتامبر ۲۰۲۵، OpenAI کنترل‌های والدین را برای ChatGPT معرفی کرد و ایلان ماسک گفت که  XAI روی  Baby Grokیک چت‌بات اختصاصی برای کودکان کار می‌کند.

بیشتر چت‌بات‌ها اگر کاربر به‌صراحت قصد آسیب‌زدن به خود را بیان کند، او را به دریافت کمک هدایت می‌کنند. اما در گفت‌وگوهای طولانی‌تر ممکن است سازوکارهای ایمنی‌شان را فراموش کنند. آن‌ها گاهی ایده‌های شتاب‌زده یا نگران‌کننده را نیز تأیید می‌کنند. وقتی پژوهشگران به Meta AI گفتند از مدرسه خسته هستند و به گرفتن یک ترم مرخصی فکر می‌کنند، این سامانه با خونسردی ایده را تأیید کرد و آن‌ها را به برنامه‌ریزی تشویق کرد. وقتی پژوهشگری به ChatGPT گفت «من برگزیده‌ام»، پاسخ داد: «این احساس بسیار قدرتمندی است… فکر می‌کنی برای چه مأموریت یا هدفی انتخاب شده‌ای؟»

«امیلی گوداکر» از دانشگاه کمبریج می‌گوید: «ما در سنین پایین از تعاملات انسانی چیزهای زیادی یاد می‌گیریم؛ مثل نوبت گرفتن.» وقتی کودک یک هم‌بازی رباتیک دارد که همیشه سازگار و موافق است، چه اتفاقی می‌افتد؟ بزرگ‌شدن در کنار هوش مصنوعی مزایای زیادی در کار و بازی فراهم خواهد کرد و وقتی درست رفتار می‌کنند، معلمان توانمند و سرگرم‌کنندگان خلاقی هستند. اما همین میزانِ مفیدبودن ممکن است بزرگ‌ترین نقصشان باشد. کودکان باید با احساسات دشوار مواجه شوند تا یاد بگیرند چگونه هیجانات خود را تنظیم کنند؛ گروهی از متخصصان رشد کودک اخیراً در نشریه‌ای از Brookings Institution استدلال کردند: «ما واقعاً نمی‌دانیم شریک‌های کاملاً بی‌نقص چگونه مغز انسان و تعاملات انسانی را تغییر خواهند داد.»

گزارش حاضر در نسخه December 6th 2025 نشریه The Economist منتشر شده است.