بازطراحی داستان شراکت مایکروسافت و OpenAI

این همکاری که از سال ۲۰۱۹ آغاز شد، در طول چند سال از یک سرمایه‌گذاری محدود در یک آزمایشگاه پژوهشی به رابطه‌ای چندده‌میلیارد دلاری با ابعاد فنی، تجاری، حقوقی و ژئوپلیتیکی تبدیل شد. امروز، برای درک وضعیت صنعت هوش مصنوعی، بررسی این رابطه تقریباً اجتناب‌ناپذیر است.

آغاز همکاری؛ زمانی که مایکروسافت روی یک آزمایشگاه پژوهشی شرط‌بندی کرد

در جولای ۲۰۱۹، مایکروسافت اعلام کرد یک میلیارد دلار در OpenAI سرمایه‌گذاری می‌کند؛ تصمیمی که در آن زمان برای بسیاری از تحلیلگران جسورانه به نظر می‌رسید. OpenAI در آن مقطع هنوز به شهرت جهانی امروز نرسیده بود و بیشتر به‌عنوان یک نهاد تحقیقاتی شناخته می‌شد که مأموریت آن توسعه هوش جامع مصنوعی به‌صورت ایمن و سودمند برای بشریت بود.

طبق گزارش‌های منتشرشده توسط Reuters، این سرمایه‌گذاری نه‌فقط تزریق سرمایه نقدی، بلکه شامل دسترسی OpenAI به زیرساخت‌های ابری Azure مایکروسافت نیز بود؛ موضوعی که بعدها به ستون فقرات توسعه مدل‌های زبانی این شرکت تبدیل شد. قرارداد اولیه همچنین دسترسی ترجیحی مایکروسافت به فناوری‌های OpenAI را تضمین می‌کرد.

از همان ابتدا مشخص بود که مایکروسافت این همکاری را صرفاً به‌عنوان یک سرمایه‌گذاری مالی نمی‌بیند. این شرکت در آن دوره در رقابت ابری با Amazon و Google به دنبال مزیت رقابتی تازه‌ای بود و هوش مصنوعی می‌توانست همان برگ برنده باشد.

توسعه زیرساخت؛ Azure به موتور محاسباتی OpenAI تبدیل شد

آموزش مدل‌های زبانی بزرگ مانند خانواده GPT نیازمند توان پردازشی فوق‌العاده بالاست؛ چیزی که فقط تعداد محدودی از شرکت‌های جهان توان تأمین آن را دارند. مایکروسافت با ارائه دسترسی اختصاصی به Azure Supercomputing، عملاً زیرساخت اصلی OpenAI را فراهم کرد. این همکاری باعث شد Azure از یک سرویس ابری عمومی به بستری تخصصی برای توسعه مدل‌های بنیادین تبدیل شود. به گفته تحلیلگران صنعت، این اقدام به مایکروسافت امکان داد تا از رقبا در حوزه زیرساخت جلو بیفتد. در سال‌های بعد، OpenAI تقریباً تمام آموزش مدل‌های نسل جدید خود را روی زیرساخت Azure انجام داد. این وابستگی متقابل، پیوند میان دو شرکت را عمیق‌تر کرد.

شهرت ChatGPT و تغییر قواعد بازی

نوامبر ۲۰۲۲ نقطه عطف اصلی این همکاری بود؛ زمانی که OpenAI چت‌بات ChatGPT را عرضه کرد. موفقیت این محصول فراتر از انتظار بود و ظرف چند ماه صدها میلیون کاربر جذب کرد. مایکروسافت سریع‌تر از هر شرکت دیگری از این موج استفاده کرد. تنها چند هفته پس از موفقیت ChatGPT، این شرکت اعلام کرد سرمایه‌گذاری چندمیلیارددلاری تازه‌ای در OpenAI انجام داده است. منابع مختلف از جمله Reuters رقم این سرمایه‌گذاری را در مجموع حدود ۱۳ میلیارد دلار برآورد کردند.

این سرمایه‌گذاری به مایکروسافت امکان داد فناوری‌های OpenAI را در محصولات کلیدی خود ادغام کند؛ از جمله:

• موتور جست‌وجوی Bing
• مجموعه Microsoft 365
• سرویس توسعه نرم‌افزار GitHub Copilot
• سرویس‌های ابری Azure AI

این لحظه عملاً مایکروسافت را از بازیگری عقب‌افتاده در حوزه هوش مصنوعی به یکی از رهبران بازار تبدیل کرد.

مدل اقتصادی همکاری؛ سرمایه، درآمد و مالکیت فکری

یکی از جذاب‌ترین ابعاد این همکاری، ساختار مالی پیچیده آن بود. مایکروسافت در ازای سرمایه‌گذاری و زیرساخت محاسباتی، سهمی از درآمدهای تجاری OpenAI دریافت می‌کرد و همچنین دسترسی گسترده‌ای به مالکیت فکری این شرکت داشت. در نسخه‌های اولیه قرارداد، مایکروسافت عملاً از نوعی حق انحصاری در عرضه تجاری فناوری‌های OpenAI روی Azure برخوردار بود.

این مدل برای هر دو طرف سودمند بود؛ برای OpenAI تأمین سرمایه عظیم، دسترسی به زیرساخت محاسباتی و دسترسی به بازار سازمانی را به همراه داشت و مایکروسافت سبب دسترسی زودهنگام و همه‌جانبه به هوش مصنوعی لبه‌ای، جذب مشتریان جدید برای Azure و قویت جایگاه در رقابت ابری شد.

بحران مدیریتی ۲۰۲۳؛ آزمون واقعی شراکت

OpenAI در نوامبر ۲۰۲۳ وارد بحرانی کم‌سابقه شد؛ زمانی که هیئت‌مدیره به طور ناگهانی سم آلتمن را برکنار کرد.

مایکروسافت در این بحران نقشی تعیین‌کننده داشت. «ساتیا نادلا» (Satya Nadella) مدیرعامل مایکروسافت به‌سرعت اعلام کرد که آلتمن و همکارانش می‌توانند به مایکروسافت بپیوندند. این اقدام فشار گسترده‌ای بر هیئت‌مدیره OpenAI وارد کرد و چند روز بعد، آلتمن مجدداً به OpenAI بازگشت.

تحلیلگران معتقدند این رویداد نشان داد که اگرچه OpenAI از نظر حقوقی مستقل است، اما نفوذ استراتژیک مایکروسافت در تصمیمات کلیدی شرکت قابل‌انکار نیست. این موضوع بعدها باعث ورود نهادهای ضدانحصار در اروپا و آمریکا شد.

بررسی‌های ضدانحصار و نگرانی‌های تنظیم‌گری

در سال ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، همکاری مایکروسافت و OpenAI زیر ذره‌بین نهادهای رقابتی قرار گرفت. در بریتانیا، نهاد Competition and Markets Authority بررسی کرد که آیا مایکروسافت عملاً کنترل OpenAI را در دست گرفته یا خیر. این نهاد در مارس ۲۰۲۵ اعلام کرد که اگرچه مایکروسافت «نفوذ مادی» دارد، اما کنترل عملیاتی کامل بر OpenAI ندارد و بنابراین این رابطه مشمول تحقیقات ادغام نمی‌شود. این تصمیم از فشارهای قانونی بر دو شرکت کاست، اما بحث درباره تمرکز قدرت در صنعت هوش مصنوعی را متوقف نکرد.

آغاز تنش‌ها؛ OpenAI به دنبال استقلال بیشتر

با رشد سریع OpenAI و افزایش تقاضای جهانی برای محصولاتش، محدودیت‌های قرارداد انحصاری با مایکروسافت به‌تدریج مشکل‌ساز شد. طبق گزارش‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، OpenAI در حال مذاکره برای جذب سرمایه‌های تازه و حتی آماده‌سازی مسیر عرضه عمومی سهام بود. این مسئله مستلزم بازنگری دررابطه‌با مایکروسافت بود.

در همین دوره، OpenAI همکاری‌هایی با شرکت‌هایی مانند Oracle، NVIDIA، Amazon و گوگل را نیز آغاز کرد. این توسعه‌ها نشان می‌داد OpenAI دیگر نمی‌خواهد صرفاً به Azure وابسته بماند.

بازنویسی قرارداد در ۲۰۲۶؛ پایان انحصار

آوریل ۲۰۲۶ نقطه عطف جدیدی دراین‌رابطه بود. طبق گزارش اختصاصی Reuters، مایکروسافت و OpenAI قرارداد خود را بازنویسی کردند. مهم‌ترین تغییرات عبارت بودند از:

• پایان حق انحصاری مایکروسافت در فروش مدل‌های OpenAI
• حفظ نقش مایکروسافت به‌عنوان شریک اصلی ابری تا ۲۰۳۲
• حفظ حق دسترسی غیرانحصاری مایکروسافت به فناوری OpenAI
• ادامه دریافت سهم درآمد توسط مایکروسافت تا ۲۰۳۰
• حذف برخی بندهای مرتبط با AGI که پیش‌تر محل اختلاف بودند

این بازنگری به OpenAI امکان داد محصولات خود را روی زیرساخت‌های دیگر از جمله AWS و Google Cloud نیز عرضه کند. از دید تحلیلگران، این اتفاق بیش از آنکه «طلاق» باشد، نوعی «بلوغ تجاری» در رابطه دو شرکت محسوب می‌شود.

چرا مایکروسافت همچنان به OpenAI نیاز دارد؟

با وجود کاهش انحصار، مایکروسافت هنوز به دلایل متعددی به OpenAI وابسته است:

1. بخش بزرگی از مزیت رقابتی Azure AI بر پایه مدل‌های OpenAI ساخته شده است.
2. محصولات سازمانی مایکروسافت مانند Copilot عمیقاً با مدل‌های GPT یکپارچه شده‌اند.
3. برند OpenAI همچنان یکی از قوی‌ترین دارایی‌های بازار هوش مصنوعی است.

اما هم‌زمان مایکروسافت تلاش کرده وابستگی خود را کاهش دهد. طبق گزارش The Verge، این شرکت درحال‌توسعه مدل‌های داخلی و بررسی همکاری با شرکت‌هایی مانند Anthropic نیز بوده است.

چرا OpenAI به مایکروسافت نیاز دارد؟

ازسوی‌دیگر، OpenAI نیز هنوز به مایکروسافت نیاز دارد. مایکروسافت فقط یک سرمایه‌گذار نیست؛ بلکه شریک زیرساختی، کانال دسترسی سازمانی و شریک تجاری جهانی OpenAI است. حتی پس از پایان انحصار، Azure همچنان نخستین مقصد عرضه بسیاری از سرویس‌های OpenAI باقی‌مانده است. برای OpenAI که به سرمایه‌گذاری‌های صدها میلیارددلاری در حوزه رایانش نیاز دارد، قطع کامل این رابطه عملاً غیرمنطقی به نظر می‌رسد.

آینده همکاری؛ رقابت در دل همکاری

اکنون رابطه مایکروسافت و OpenAI وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر شده است؛ مرحله‌ای که در آن دو شرکت هم شریک‌اند و هم رقیب. مایکروسافت به دنبال توسعه مدل‌های اختصاصی خود است و OpenAI نیز در حال گسترش همکاری با بازیگران متعدد صنعت فضای ابری و نیمه‌رساناها است. بااین‌حال، تا امروز هیچ نشانه‌ای از فروپاشی این شراکت تجاری دیده نمی‌شود. برعکس، بازنگری‌های اخیر نشان می‌دهد هر دو طرف تلاش می‌کنند این رابطه را با شرایط جدید بازار سازگار کنند.

آنچه این رابطه را متمایز می‌کند، صرفاً حجم سرمایه نیست؛ بلکه تأثیر مستقیم آن بر آینده زیرساخت‌های هوش مصنوعی، مدل‌های تجاری هوش مصنوعی و حتی توازن قدرت میان غول‌های فناوری جهان است.