از دکمه قطع ترامپ تا سودای حاکمیت هوش مصنوعی در اجلاس G7

اگرچه دستور کار رسمی این اجلاس با محوریت بحران‌های بزرگی چون جنگ روسیه و اوکراین و توافق احتمالی برای پایان‌دادن به تنش‌ها با ایران آغاز شد، اما روز پایانی نشست به طور کامل تحت شعاع موضوعی قرار گرفت که اکنون فراتر از یک ابزار دیجیتال، به‌عنوان رکن جدید قدرت نظامی و اقتصادی جهان شناخته می‌شود، هوش مصنوعی و سلطه بلامنازع ایالات متحده بر این صنعت.

مدیران حاضر

حضور بی‌سابقه مدیران برجسته فناوری سیلیکون‌ولی از جمله «سم آلتمن» مدیرعامل OpenAI، «داریو آمودی» مدیرعامل Anthropic و «دمیس هسابیس» مدیرعامل Google DeepMind در ناهار کاری مشترک با دونالد ترامپ و دیگر رهبران جهان، نشان‌دهنده ورود هوش مصنوعی به تالارهای اصلی دیپلماسی بین‌المللی است. بااین‌حال، این نشست مجلل و گفت‌وگوهای پشت درهای بسته، پوششی بر یک تنش عمیق و بنیادین میان ایالات متحده و متحدان غربی‌اش بود؛ تنشی که با اقدام جنجالی هفته گذشته واشنگتن در اعمال «دکمه قطع» هوش مصنوعی، زنگ خطر را برای حاکمیت ملی قاره سبز به صدا درآورده است.

بحران آنتروپیک و واقعیت عریان «دکمه قطع» آمریکا

چند روز پیش از آغاز رسمی اجلاس اویان، دستور اضطراری کنترل صادرات از سوی وزارت بازرگانی ایالات متحده، شوک عظیمی به جامعه فناوری و پایتخت‌های اروپایی وارد کرد. واشنگتن به‌صورت ناگهانی دسترسی کاربران غیرآمریکایی را به دو مورد از قدرتمندترین و پیشرفته‌ترین مدل‌های هوش مصنوعی شرکت آنتروپیک یعنی Mythos 5 و Fable 5 مسدود کرد. سرعت تسلیم آنتروپیک در برابر این دستور که با قطع دسترسی شرکا، مشتریان بین‌المللی و حتی مهندسان غیرآمریکایی خود این شرکت همراه بود، یکی از دیرینه‌ترین کابوس‌های بروکسل را به واقعیتی عریان تبدیل کرد؛ تکیه بر زیرساخت‌های فناوری آمریکایی یعنی پذیرش خطری به نام «دکمه قطع» (Kill Switch) که می‌تواند در کسری از ثانیه، دسترسی یک قاره را به ابزارهای حیاتی قطع کند.

دولت ترامپ این اقدام را با استناد به امنیت ملی توجیه کرده است. بر اساس گزارش‌های فنی، مدل‌های مرزی مانند Mythos 5 توانایی‌های بی‌سابقه‌ای در شناسایی و سوءاستفاده از آسیب‌پذیری‌های سایبری دارند؛ به‌طوری که در آزمون‌های بنچمارک مشخص شده این مدل قادر است اکسپلویت‌های روز صفر (Zero-day exploits)؛ یعنی باگ‌های نرم‌افزاری ناشناخته‌ای که هنوز هیچ وصله امنیتی برای آن‌ها ارائه نشده است را در کدهایی پیدا کند که پیش از آن توسط زبده‌ترین محققان امنیتی انسانی بررسی و تأیید شده بودند.

اگرچه این ابزار برای امنیت سایبری تدافعی فوق‌العاده ارزشمند است، اما هم‌زمان می‌تواند به‌عنوان یک سلاح هک مخرب نیز به کار گرفته شود. بااین‌حال، مسدودسازی ناگهانی این مدل‌ها متحدان غربی را کاملاً غافلگیر کرد و این پیام صریح را به همراه داشت که در دوران معاصر، دسترسی به فناوری‌های استراتژیک ایالات متحده حتی برای نزدیک‌ترین شرکا نیز تضمین‌شده نیست. این اقدام درست در زمانی رخ داد که اتحادیه اروپا در حال آماده‌شدن برای پیوستن به «پکس سیلیکا» (Pax Silica)، ائتلاف تحت رهبری واشنگتن برای زنجیره تأمین جهانی تراشه‌های هوش مصنوعی و مواد معدنی کلیدی بود.

پیشنهاد سم آلتمن؛ سودای تأسیس «هیئت ثبات هوش مصنوعی»

در جریان ناهار کاری روز چهارشنبه، سم آلتمن که در میان دونالد ترامپ و همتایان بین‌المللی‌اش نشسته بود، به‌عنوان اولین سخنران پشت تریبون رفت تا طرحی را ارائه دهد که به‌زعم او می‌تواند راهگشای خروج از این بن‌بست ژئوپلیتیک باشد. آلتمن پیشنهاد ایجاد یک مجمع بین‌المللی پیشرفته را مطرح کرد که احتمالاً تحت هدایت ایالات متحده و با مشارکت کشورهای دموکراتیک، وظیفه تدوین استانداردها و مقررات جهانی برای مدل‌های هوش مصنوعی پیشرو را بر عهده خواهد داشت.

مقامات OpenAI اعلام کردند که هدف اصلی از طراحی این مجمع، ایجاد یک مسیر قانونی و مطمئن برای تضمین دسترسی مداوم و پایدار کشورهای متحد به مدل‌های هوش مصنوعی مرزی، در ازای پایبندی به پروتکل‌های امنیتی مشترک است. در این جلسه، «مارک کارنی»، نخست‌وزیر کانادا و رئیس سابق بانک مرکزی این کشور، این ایده را با «هیئت ثبات مالی» (Financial Stability Board) نهادی که رهبران G20 در پاسخ به بحران مالی بزرگ سال ۲۰۰۸ برای نظارت بر سیستم مالی جهانی ایجاد کردند؛ مقایسه کرد. ایده کارنی و آلتمن این است که همان‌طور که سیستم مالی جهان نیازمند یک رگولاتور بین‌المللی برای جلوگیری از فروپاشی است، حوزه هوش مصنوعی نیز به ساختاری مشابه برای مدیریت ریسک‌های وجودی و سایبری نیاز دارد.

واقعیت‌های پنهان مالی؛ پشت پرده صورت‌های مالی نجومی

هم‌زمان با چانه‌زنی‌های سیاسی، انتشار یک گزارش افشاگرانه از سوی فایننشال‌تایمز پرده از بحران مالی عظیمی برداشت که در پشت‌صحنه شرکت‌های پیشروی هوش مصنوعی در جریان است. بر اساس آمارهای حسابرسی‌شده لو رفته، زیان خالص شرکت OpenAI از ۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به رقم ۳۹ میلیارد دلار در سال گذشته افزایش یافته است. این زیان نجومی ناشی از هزینه‌های کمرشکن توسعه مدل‌های نسل بعد، اجاره ابررایانه‌ها و تأمین ظرفیت پردازشی موردنیاز برای زنده نگه‌داشتن رقابت است.

اگرچه درآمد ماهیانه OpenAI به ۲ میلیارد دلار رسیده و آنتروپیک نیز نرخ درآمد سالانه ۴۷ میلیارددلاری را ثبت کرده است، اما نرخ سوزاندن سرمایه (Burn Rate) در این شرکت‌ها به‌قدری بالا است که هر دو مجموعه را وادار کرده تا درخواست‌های خود را برای عرضه عمومی سهام (IPO) به سازمان بورس و اوراق بهادار آمریکا ارائه دهند. این واقعیت مالی نشان می‌دهد که غول‌های هوش مصنوعی برای بقای خود به‌شدت به بازارهای سرمایه عمومی و حمایت‌های ساختاری دولت ایالات متحده وابسته‌اند و همین وابستگی، آن‌ها را به بازوی اجرایی سیاست‌های دکترین امنیت ملی واشنگتن تبدیل کرده است.

پارادوکس اروپا؛ اصرار بر حاکمیت ملی در عین نیاز به فناوری غربی

در بحبوحه این تنش‌ها، موضع‌گیری سران اتحادیه اروپا نشان‌دهنده یک پارادوکس عمیق در سیاست‌گذاری قاره سبز است. «اورسولا فون در لاین»، رئیس کمیسیون اروپا در سخنرانی خود در نشست مشترک با ترامپ و رهبران فناوری، تلاش کرد تا لحنی دیپلماتیک اتخاذ کند. او با نادیده‌گرفتن نسبی شوک ناشی از تحریم آنتروپیک، خواستار تعمیق همکاری‌ها و دسترسی شرکت‌ها و شهروندان اروپایی به بهترین مدل‌های آمریکایی شد. وی با این استدلال که اتحادیه اروپا در حال تبدیل‌شدن به بازار پیشرو برای پیاده‌سازی هوش مصنوعی صنعتی است، تلاش کرد قوانین سخت‌گیرانه قانون هوش مصنوعی اروپا (EU AI Act) را مشابه با ارزیابی‌های داوطلبانه‌ای جلوه دهد که کاخ سفید اخیراً معرفی کرده است.

اما در بدنه پارلمان و جریان‌های سیاسی اروپا، فضا بسیار ملتهب‌تر است. برخی اعضای پارلمان اروپا صراحتاً اعلام کرده‌اند که بحران آنتروپیک ثابت کرد مفهوم «حاکمیت فناوری» (Tech Sovereignty) هرگز یک بحث انتزاعی و تئوریک نبوده است و هشدار دادند که G7 نباید متحدان را در یک زنجیره وابستگی رقابتی اسیر کند و اروپا باید از موضع قدرت و باتکیه‌بر توسعه هوش مصنوعی مستقل و حاکمیتی (Sovereign AI) با ایالات متحده وارد تعامل شود. هراس اروپایی‌ها از این است که این دکمه قطع در آینده نه‌تنها مدل‌های چت‌بات‌محور، بلکه زیرساخت‌های حیاتی از جمله سیستم‌های مالی، لجستیک دفاعی و جنگنده‌های آن‌ها را نیز فلج کند.

مثلث ژئوپلیتیک؛ چالش دوگانه واشنگتن و زنجیره تأمین چین

Fortune زاویه دیگری از این نبرد فناورانه را آشکار می‌سازد؛ یعنی وابستگی متقابل و پیچیده میان ایالات متحده، اروپا و چین. فورچون تأکید می‌کند که در حال حاضر غرب با یک چالش دوگانه و متناقض روبرو است؛ از یک سو، اروپا و دیگر اعضای G7 به‌شدت به نرم‌افزارها و مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی ایالات متحده وابسته‌اند و ازسوی‌دیگر، کل این زیرساخت عظیم پردازشی و دیتاسنترهای غول‌پیکر که انرژی معادل چند کشور مصرف می‌کنند، به‌شدت به مواد معدنی و زنجیره‌های تأمین انرژی وابسته هستند که انحصار پلتفرم‌های فراوری و استخراج آن‌ها در دست چین است.

تلاش ترامپ برای محصور کردن فناوری آمریکایی در مرزهای ایالات متحده ممکن است امنیت کوتاه‌مدت واشنگتن را تأمین کند، اما زنجیره تأمین سخت‌افزاری هوش مصنوعی را در برابر اقدامات تلافی‌جویانه پکن در حوزه عناصر کمیاب به‌شدت آسیب‌پذیر می‌سازد. اعضای گروه هفت در این نشست متوجه شدند که حاکمیت در عصر هوش مصنوعی تنها به کدهای نرم‌افزاری محدود نمی‌شود، بلکه از لایه‌های زمین‌شناسی چین تا دیتاسنترهای ویرجینیا امتداد دارد.

آرایش نظامی جدید در نظم نوین جهانی

نشست ۲۰۲۶ گروه هفت به‌وضوح نشان داد که دوران نگاه فانتزی و صرفاً تجاری به هوش مصنوعی به پایان رسیده است. تصمیمات اضطراری واشنگتن و صف‌آرایی رهبران فناوری در برابر سران سیاسی، گواهی بر این مدعاست که کدهای هوش مصنوعی لبه‌ای اکنون به‌عنوان تسلیحات استراتژیک طبقه‌بندی می‌شوند.

اروپا، علی‌رغم داشتن چارچوب‌های قانونی پیشرفته مانند AI Act، خود را در موقعیت ضعف ساختاری می‌بیند؛ جایی که برای دسترسی به لبه دانش ناچار به پذیرش الزامات و محدودیت‌های دیجیتال آمریکا و خطر دکمه قطع است. ازسوی‌دیگر، مخارج نجومی و زیان‌های میلیاردی نشان می‌دهد که این بازی فرسایشی، حتی برای غول‌های آمریکایی نیز بدون حمایت‌های ژئوپلیتیک کلان دولت‌ها غیرممکن خواهد بود.

در نهایت، جهان در حال ورود به نظمی است که در آن قدرت ملی کشورها دیگر با کلاهک‌های هسته‌ای یا ذخایر ارزی، بلکه با میزان توانایی پردازش مستقل و مصونیت در برابر دکمه قطع‌های فرامرزی سنجیده می‌شود.