قربانیهای جدید جنگی
مراکز داده هوش مصنوعی به اهدافی آسان در جنگ ایران تبدیل شدهاند
سید محمدجواد فیاض
- ۱۴ مرداد ۱۴۰۵
اکنون مراکز داده که زیرساخت فناوری حیاتیترین بخش آینده اقتصاد جهانی را تأمین میکنند، به اهداف حملات تبدیل شدهاند. ایران چندین مرکز داده در کشورهای همسایه را هدف حملات خود قرار داده و ایالات متحده نیز در پاسخ، به یکی از مراکز داده ایران حمله کرده است.
به گزارش CNN، راهبرد مقابله نظامی ایران در جریان جنگهای اخیر از طریق واردکردن هزینههای اقتصادی، یکی از آسیبپذیریهای مهم در یکی از حیاتیترین داراییهای جهان را آشکار کرده است، مراکز داده هوش مصنوعی. اگرچه مراکز داده سالهاست هدف حملات سایبری قرار میگیرند، اما حملات فیزیکی به آنها پدیدهای منحصربهفرد در سال ۲۰۲۶ محسوب میشود. این تحول، هشداری جدی برای دولتهایی است که هوش مصنوعی را عنصری کلیدی برای امنیت ملی و رشد اقتصادی خود میدانند و همچنین برای صنعتی که سرمایهگذاری عظیمی را صرف ساخت مراکز داده گرانقیمت در سراسر جهان کرده است.
جبههای جدید در جنگ
ایران و ایالات متحده تاکنون دستکم پنج مرکز داده در منطقه خلیجفارس را هدف قرار دادهاند؛ از جمله دومین حمله موشکی ایران به یک مرکز داده متعلق به آمازون در بحرین در اواخر ماه گذشته.
آمازون از اظهارنظر درباره این موضوع خودداری کرد، اما داشبورد AWS از زمان نخستین حمله در ۱۰ فروردین، اختلال در خدمات این منطقه را نشان داده است. همچنین تصاویر ماهوارهای از واردآمدن خسارتهای گسترده به تأسیسات AWS حکایت دارند.
احتمال استفاده از سامانههای دفاع موشکی برای محافظت از دیتاسنترهای کشورهای خاورمیانه:
«گفته میشود این نخستین مورد از نوع خود است؛ هدف قرار دادن عمدی یک دیتاسنتر تجاری توسط نیروهای مسلح یک کشور در حال جنگ؛ شاید اکنون کشورهای سرمایهگذار به این فکر باشند که برای محافظت از دیتاسنترها، سامانههای دفاع موشکی مستقر کنند.»
ایران در روزهای ابتدایی جنگ بهصراحت اعلام کرد که مراکز داده را اهدافی مشروع برای حملات نظامی میداند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی فهرستی شامل ۲۹ هدف فناورانه در منطقه منتشر کرد که قرار بود مورد حمله قرار گیرند؛ از جمله تأسیسات متعلق به آمازون، گوگل، مایکروسافت، انویدیا و پالانتیر.
روابطعمومی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در پیامی که پس از حمله ۳۰ تیر به مرکز داده آمازون منتشر کرد، اعلام کرد که این مرکز را بار دیگر هدف قرار داده، زیرا آمازون بهعنوان ارائهدهنده خدمات رایانش ابری برای فعالیتهای اطلاعاتی ارتش آمریکا عمل میکند. آمازون قراردادهای متعددی با دولت ایالات متحده دارد که از جمله آنها میتوان به بخشی از پروژه Joint Warfighting Cloud Capability به ارزش ۹ میلیارد دلار اشاره کرد. گوگل، مایکروسافت و اوراکل نیز در این پروژه مشارکت دارند.
مراکز داده منطقه نهتنها برای ارتش آمریکا و صنایع هوش مصنوعی اهمیت دارند، بلکه برای کشورهای حاشیه خلیجفارس نیز حیاتی هستند؛ کشورهایی که تلاش میکنند در کنار ایالات متحده و چین، به سومین قطب جهانی هوش مصنوعی تبدیل شوند. عربستان سعودی بخش قابلتوجهی از صندوق ثروت ملی یک هزارمیلیارد دلاری خود را به هوش مصنوعی اختصاص داده است. امارات متحده عربی نیز سال گذشته با دولت ترامپ توافقی مهم برای احداث پروژه Stargate امضا کرد؛ پروژهای شامل یک مرکز داده هوش مصنوعی به ارزش ۵۰۰ میلیارد دلار که بزرگترین طرح از این نوع خارج از ایالات متحده به شمار میرود. شرکتهای OpenAI، اوراکل، انویدیا و سیسکو نیز در این پروژه مشارکت دارند.
در مجموع، بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی متعهد شدهاند بیش از ۲ هزارمیلیارد دلار در پروژههای مرتبط با هوش مصنوعی با مشارکت ایالات متحده سرمایهگذاری کنند؛ مشروط بر اینکه همزمان سرمایهگذاری خود را از فناوریهای همارز چینی خارج کنند.
به گفته «هلیما کرافت» رئیس بخش راهبرد جهانی در RBC Capital Markets، این روند موجب همسویی بیشتر کشورهای منطقه با ایالات متحده شده و درعینحال، داراییهای هوش مصنوعی آنها را در معرض حملات ایران قرار داده است. کرافت میگوید: «در ظاهر، این حملات و تهدیدهای گستردهتر، اعتماد به منطقهای که قرار است به یکی از مهمترین مراکز نوآوری و سرمایهگذاری در حوزه هوش مصنوعی تبدیل شود را تضعیف میکنند. همچنین این حملات نشان میدهند که این شرکتها چه نقشی در جنگ و دیپلماسی ایفا میکنند و ایالات متحده تا چه اندازه برای دفاع از آنها حاضر است پیش برود.»
مسئلهای قدیمی با ابعادی تازه
ممکن است مراکز داده به دلیل توسعه سریع آنها در جریان انقلاب هوش مصنوعی پدیدهای جدید به نظر برسند، اما این مراکز دهههاست وجود دارند و از مدتها پیش نیز در جنگها هدف حملات بودهاند. ارتشها معمولاً سامانههای فرماندهی و کنترل خود را دور از خطوط مقدم مستقر میکنند و دشمنان نیز همواره تلاش کردهاند این ارتباطات را از طریق ایجاد پارازیت و در چند دهه اخیر از طریق حملات سایبری مختل کنند.
اما انفجار مراکز داده؟ این موضوع کاملاً جدید است.
این تحول دو دلیل اصلی دارد:
- نخست اینکه هوش مصنوعی به بخشی حیاتی از اقتصاد ایالات متحده و کشورهای حاشیه خلیجفارس تبدیل شده و بنابراین ایران میتواند با هزینهای نسبتاً پایین و عمدتاً از طریق پهپادها با مختل کردن مراکز داده، خسارت قابلتوجهی وارد کند.
- دوم اینکه ایران میتواند از منظر حقوقی ادعا کند که این مراکز اهداف نظامی مشروع محسوب میشوند.
«اندرو ردی»، استاد سیاستگذاری عمومی در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، میگوید: «روی این مراکز برچسبی نصب نشده که نوشته باشد «دادههای نظامی اینجاست!» مراکز داده میتوانند همزمان هم دادههای مرتبط با کاربردهای نظامی را ذخیره کنند و هم برای اهداف تجاری مورداستفاده قرار گیرند.» او میافزاید: «اگر جای ایران باشید و به آمازون نگاه کنید، انگار تمام ساختمان با پرچم آمریکا رنگآمیزی شده است.»
حالا چه خواهد شد؟
این وضعیت پیامدهای مهمی برای شرکتهایی دارد که مراکز داده میسازند و همچنین برای دولتهایی که خواهان توسعه این زیرساختها هستند.
«فیلیپ ری»، مدیر بخش اموال شرکت بیمه MSIG میگوید مراکز داده در عمل چیزی جز انبارهای بزرگی نیستند که تجهیزات بسیار گرانقیمتی در آنها قرار گرفته است و راهکارهای چندانی برای مقاومسازی آنها در برابر بمبها و پهپادها وجود ندارد.
به همین دلیل، این سامانهها از ابتدا با افزونگی (Redundancy) طراحی میشوند؛ قابلیتی که پیشتر عمدتاً برای مقابله با بلایای طبیعی، قطع کابلها و حوادث مشابه در نظر گرفته میشد، اما اکنون برای مقابله با حملات نیز اهمیت یافته است. هنگامی که یک مرکز داده از دسترس خارج شود، معمولاً دادههای ذخیرهشده و توان پردازشی آن از طریق مرکز داده دیگری قابلدسترسی خواهد بود.
با وجود ادامه جنگ، کشورهای حاشیه خلیجفارس همچنان منابع مالی فراوانی در اختیار دارند و به سرمایهگذاری در هوش مصنوعی متعهد هستند. بااینحال، ردی معتقد است حتی با وجود فرصتهای اقتصادی بزرگ، شرکتهای خارجی ممکن است پیش از احداث مراکز داده در این منطقه دوباره درباره تصمیم خود بیندیشند؛ بهویژه اگر احساس کنند داراییهایشان بهاندازه کافی قابل حفاظت نیست.
در همین حال، هزینه بیمه مراکز داده بهشدت در حال افزایش است؛ البته درصورتیکه اساساً امکان دریافت چنین پوشش بیمهای وجود داشته باشد. «جو ماسجاک»، مدیر بخش زیرساخت دیجیتال اموال در کارگزاری بیمه Marsh میگوید: «برخی مشتریان باتوجهبه رویدادهای اخیر، درباره ادامه پروژههای خود تجدیدنظر میکنند و برخی شرکتهای بیمه نیز تمایلی به پذیرش بعضی از این ریسکها ندارند.» ماسجاک تأکید میکند که حتی اگر شرکتهای فناوری بتوانند پوشش بیمهای دریافت کنند، باز هم قادر نخواهند بود تمام ریسکهای خود را به شرکت بیمه منتقل کنند.
با افزایش سرسامآور قیمت تراشهها، مصالح ساختمانی، نیروی کار و سایر هزینههای مرتبط، همزمان با رشد تقاضا برای مراکز داده، شرکتها ناچارند ریسک بسیار بزرگی را بپذیرند؛ بهویژه اگر آن مرکز داده، عملاً هدفی بزرگ و آشکار بر بام خود داشته باشد.
