اگر هوش مصنوعی جایگزین نیروی کار انسانی شود، چیزی فراتر از فقط دستمزد را از دست خواهیم داد

نگرانی آن‌ها به پیامدهای احتمالی فناوری‌ای مربوط می‌شود که خود درحال‌توسعه آن هستند. آنتروپیک در ۱۸ اکتبر اعلام کرد قصد دارد ۵ درصد از سهام خود را به صندوقی با هدف منفعت عمومی اختصاص دهد؛ صندوقی که ممکن است در نهایت به توزیع کمک‌های نقدی میان افرادی بپردازد که از تحولات اقتصادی آسیب دیده‌اند. یک روز بعد نیز ایلان ماسک متعهد شد به هر کودک آمریکایی یک سهم از شرکت SpaceX اهدا کند.

هنوز هیچ نشانه‌ای از وقوع فاجعه‌ای گسترده در بازار کار بر اثر هوش مصنوعی دیده نمی‌شود. اما اگر این فناوری در آینده مشاغل بسیار بیشتری از آنچه ایجاد می‌کند را از بین ببرد، پرسش درباره اهمیت اشتغالِ دارای دستمزد، نه‌تنها برای درآمد افراد، بلکه برای شادی و کرامت انسانی آن‌ها به مسئله‌ای بسیار مهم تبدیل خواهد شد.

برای این پرسش، پاسخ‌هایی بیش از حد خوش‌بینانه نیز وجود دارد. برخی یادآوری می‌کنند که تاریخ مملو از جوامعی است که ساختار آن‌ها حول محور کارِ دارای دستمزد شکل نگرفته بود. داده‌های نظرسنجی‌ها نیز نشان می‌دهد که بیشتر بازنشستگان آمریکایی از زندگی خود رضایت دارند. به بیان دیگر، کافی است مشکل به‌ظاهر ناچیز تأمین هزینه‌های زندگی بدون اشتغال را حل کنیم تا همه بتوانند با خوشحالی روزهایشان را صرف پرورش گوجه‌فرنگی یا سفرهای تفریحی با کشتی کنند.

اما واقعیت همان‌طور که انتظار می‌رود، بسیار پیچیده‌تر است. مرور ادبیات علمی درباره رابطه رفاه روانی و کار که ماه گذشته به قلم «استفانی چان» و دیگر پژوهشگران گوگل دیپ‌مایند منتشر شد، یادآوری سودمندی است از اینکه اشتغالِ دارای دستمزد مزایایی بسیار فراتر از درآمد فراهم می‌کند و در صورت وقوع تحولات اقتصادی گسترده، مسیر دستیابی به نتیجه‌ای مطلوب بسیار سخت و دشوار خواهد بود.

به آنچه کار برای انسان فراهم می‌کند توجه کنید. پژوهشگر دانشگاهی «ماری یاهودا»، پنج فایده پنهان اشتغال را شناسایی کرده است:

1. ساختاری که کار به زندگی روزمره افراد می‌بخشد.
2. تعاملات اجتماعی ناشی از آن.
3. احساس داشتن هدفی جمعی.
4. جایگاه اجتماعی حاصل از شاغل بودن.
5. انگیزه‌ای که برای فاصله‌گرفتن از بی‌تحرکی و روی‌آوردن به فعالیت ایجاد می‌کند.

البته مزایای دیگری نیز وجود دارد. برای مثال، مقاله‌ای جدید به قلم «نوآ کوچکینیا» از دانشگاه کالیفرنیا و همکارانش، شواهدی یافته است که نشان می‌دهد افت توانایی‌های شناختی در میان بزرگسالانی که پیش از رسیدن به سن بازنشستگی از بازار کار خارج می‌شوند، سرعت بیشتری می‌گیرد.

حتی افرادی که گزینه‌های فراوانی پیش روی خود دارند نیز ظاهراً نسبت به زندگی سراسر فراغت محتاط هستند. شمار میلیاردرهای سیلیکون‌ولی که همه فعالیت‌های حرفه‌ای خود را کنار می‌گذارند تا صرفاً بر سرگرمی‌ها و علایق شخصی‌شان تمرکز کنند، چندان زیاد نیست. در همین راستا، «بنگت فوراکر» و «آنا داویدسون» از دانشگاه گوتنبرگ در مقاله‌ای بررسی کردند که برندگان بخت‌آزمایی در سوئد چگونه به ثروت بادآورده خود واکنش نشان می‌دهند. نتایج نشان داد که هرچه مبلغ جایزه بیشتر باشد، احتمال اینکه برندگان مدتی مرخصی بدون حقوق بگیرند یا ساعات کاری خود را کاهش دهند، افزایش می‌یابد؛ اما تنها درصد اندکی از آن‌ها کار را به‌طور کامل کنار می‌گذارند.

البته برخی مشاغل بسیار کمتر از مشاغل دیگر لذت‌بخش هستند. همچنین می‌توان مزایای پنهان اشتغال را از فعالیت‌های دیگری مانند مراقبت از دیگران یا ایفای نقش پدر یا مادر خانه‌دار نیز به دست آورد. «میشل جونگنلیس» از دانشگاه ملبورن و همکارانش در مقاله‌ای تأثیر فعالیت داوطلبانه بر رفاه روانی بازنشستگان استرالیایی را بررسی کردند. نتایج نشان داد که حتی میزان بسیار اندکی از فعالیت داوطلبانه به‌اندازه فقط یک ساعت در هفته، می‌تواند بهبود قابل‌توجهی در شاخص‌های رضایت از زندگی و احساس هدفمندی ایجاد کند.

اما این یافته‌ها برای افرادی که می‌خواهند کار کنند و انتظار دارند شاغل باشند، چندان تسلی‌بخش نیست. در پژوهشی دیگر، «کلمنس هچکو» از دانشگاه لیدز و همکارانش تغییرات رفاه ذهنی گزارش‌شده از سوی بزرگسالان آلمانی را هنگام ورود به دوران بازنشستگی بررسی کردند. رضایت از زندگی افرادی که پیش از بازنشستگی شاغل بودند، پس از خروج از بازار کار تغییر چندانی نکرد. اما افرادی که هنگام رسیدن به سن بازنشستگی برای مدتی طولانی بیکار بودند، افزایش چشمگیری در سطح رفاه خود گزارش کردند.

در نگاه نخست، این نتیجه عجیب به نظر می‌رسد. افرادی که پیش‌تر شاغل بودند، تقریباً به‌طورقطع تغییرات گسترده‌تری را در برنامه‌های روزمره و درآمد خود تجربه کرده بودند. فرضیه نویسندگان این است که افراد بیکار با رسیدن به سن بازنشستگی، از یک دسته اجتماعی به دسته‌ای دیگر منتقل می‌شوند:
از جایگاهی نامطلوب و ناخوشایند در دوران اشتغال به جایگاهی محترم و پذیرفته‌شده در دوران بازنشستگی.

به بیان دیگر، هرکس با ساده‌انگاری ادعا کند که افراد می‌توانند فعالیت‌های دیگری را جایگزین اشتغالِ دارای دستمزد کنند، در واقع شواهد موجود را نادیده می‌گیرد. برخی مشاغل واقعاً طاقت‌فرسا و ناخوشایند هستند. اما در شرایط کنونی، هیچ فعالیت دیگری نمی‌تواند مجموعه مشابهی از مزایای روان‌شناختی و مالی را در قالبی به همان اندازه پذیرفته‌شده از نظر اجتماعی فراهم کند.

اطمینان از اینکه افراد در صورت ازدست‌دادن شغل خود به دلیل هوش مصنوعی، پول کافی برای گذران زندگی داشته باشند، چالش بزرگی است. اما ایجاد احساس ارزشمندی در آن‌ها نیز به همان اندازه دشوار خواهد بود.

گزارش حاضر در نسخه October 24th 2026 نشریه The Economist منتشر شده است.