بازارسازان جدید
توان پردازشی هوش مصنوعی، نفت جدید است و به بازاری جدید نیاز دارد
سید محمدجواد فیاض
- ۲۰ آبان ۱۴۰۵
شرکت‌های مالی برای ایجاد ابزارهای معاملاتی خریدوفروش توان پردازشی با یکدیگر رقابت می‌کنند.
هوش مصنوعی در حال تغییر جنبه‌های بسیاری از دنیای مدرن است و زبان نیز از این تحولات مستثنا نیست. برای مثال، واژه «Compute» در گذشته یک فعل به معنای «محاسبه‌کردن» محسوب می‌شد؛ اما امروزه حتی سخت‌گیرترین صاحب‌نظران دستور زبان نیز، هرچند با اکراه، کاربرد آن را به‌عنوان اسم پذیرفته‌اند؛ اسمی که به توان پردازشی تولیدشده توسط تراشه‌های پیشرفته اشاره دارد. این مفهوم جدید از «توان پردازشی» به سوخت محرک یک انقلاب فناورانه تبدیل شده است.
تقاضا برای توان پردازشی قدرتمند به‌شدت افزایش یافته، درحالی‌که عرضه آن محدود است. بر اساس برآورد گروه مشاوره بوستون (BCG)، سال گذشته حدود ۳۶۰ میلیارد دلار در سراسر جهان صرف توان پردازشی هوش مصنوعی شده است؛ رقمی که تقریباً ۵۰ درصد بیشتر از هزینه صرف‌شده برای مس است. BCG پیش‌بینی می‌کند که تا سال ۲۰۳۰، ارزش معاملات این بازار به ۲٫۳ تریلیون دلار برسد؛ رقمی تقریباً معادل ارزش تجارت جهانی نفت خام در شرایط کنونی.
با وجود این ابعاد چشمگیر، بازار توان پردازشی هنوز از بلوغ و پیچیدگی لازم برخوردار نیست. ابرشرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات پردازشی و ابری یا اصطلاحاً «هایپراسکیلر» (Hyperscalers)، اصطلاحی که همچنان در ادبیات فناوری اطلاعات تا حدی تخصصی و نامأنوس است و به تعداد محدودی از غول‌های ارائه‌دهنده خدمات رایانش ابری مانند آمازون، گوگل و مایکروسافت اشاره دارد؛ به همراه آزمایشگاه‌های پیشرو هوش مصنوعی مانند آنتروپیک و OpenAI، قراردادهایی به ارزش ده‌ها و حتی صدها میلیارد دلار برای تأمین توان پردازشی منعقد می‌کنند. اما چنین قراردادهایی برای هزاران شرکت کوچک‌تر در دسترس نیست. همچنین، خریداران و فروشندگان به بسیاری از ابزارهای مشتقه‌ای دسترسی ندارند که در بازارهای تثبیت‌شده، امکان پوشش ریسک و سفته‌بازی را برای فعالان فراهم می‌کنند.
بنابراین، به نظر می‌رسد زنجیره تأمین توان پردازشی کاملاً مستعد تبدیل‌شدن به یک بازار سازمان‌یافته باشد. در ساده‌ترین شکل، تولیدکنندگان تراشه مانند انویدیا و AMD، نیمه‌رساناهای پیشرفته هوش مصنوعی را به تولیدکنندگان تجهیزات، از جمله دل و HP می‌فروشند. این شرکت‌ها تراشه‌ها را در قالب رک‌ها و سرورها، مونتاژ و به اپراتورهای مراکز داده عرضه می‌کنند. این اپراتورها علاوه بر هایپراسکیلرها، شامل چند شرکت بزرگ «نئوکلاد» (Neocloud) نیز می‌شوند؛ اصطلاح تازه دیگری که به ارائه‌دهندگان مستقل خدمات ابری مانند CoreWeave و Nebius اشاره دارد. صدها شرکت کوچک‌تر و کمترشناخته‌شده نیز در این بخش فعالیت می‌کنند.
نئوکلاد:
چگونه در عصر هوش مصنوعی، توان پردازشی را به یک دارایی مالی تبدیل کنیم
اپراتورها نیز به نوبه خود، دسترسی به توان پردازشی را برای دوره‌های زمانی مشخص که اغلب چندین سال طول می‌کشد به مشتریان اجاره می‌دهند. این مشتریان طیف گسترده‌ای را در بر می‌گیرند؛ از هایپراسکیلرها که ظرفیت پردازشی داخلی خود را با اجاره منابع تکمیل می‌کنند تا استارتاپ‌هایی که مدل‌های هوش مصنوعی متن‌باز را اجرا می‌کنند.
تا اینجا، دست‌کم در تئوری، همه چیز ساده به نظر می‌رسد؛ اما در عمل، شرایط به‌سرعت پیچیده می‌شود. دلیل این پیچیدگی، ناهمگن‌بودن توان پردازشی است. تراشه‌های مختلف در سرورهای متفاوت، در مکان‌های گوناگون و برای دوره‌های زمانی مختلف عرضه می‌شوند. در نتیجه، تطبیق خریداران و فروشندگان فرایندی دشوار و پرجزئیات است. هر کسب‌وکاری که به توان پردازشی نیاز دارد، یک یا چند مسئول تأمین منابع پردازشی دارد که ظرفیت موردنیاز را از طریق شبکه‌ای غیرشفاف از واسطه‌ها، در بازار دست‌دوم خریداری می‌کنند. بسیاری از این کارگزاران غیررسمی که برخی از آن‌ها نسبت به دیگران فعالیت‌های مشکوک‌تری دارند، پیشنهادهای خود را از طریق پیام‌رسان‌هایی مانند واتس‌اپ و تلگرام تبلیغ می‌کنند. کل این سازوکار بیش از آنکه به تجارت یک کالای پیشرفته فناورانه شباهت داشته باشد، یادآور خریدوفروش غیرقانونی مواد مخدر است.
در بازاری که تا این اندازه پراکنده و نابالغ است، ارائه‌دهندگان و خریداران هر دو امنیت قراردادهای بلندمدت را ترجیح می‌دهند. روی کاغذ، این قراردادها ظرفیت موردنیاز کاربران و درآمد ارائه‌دهندگان را تضمین می‌کنند؛ اما در واقعیت و باتوجه‌به سرعت تحول فناوری و بازار هوش مصنوعی، تعیین ارزش واقعی چنین قراردادهایی دشوار است. خریداران و فروشندگان امروز ممکن است چند سال دیگر اصلاً وجود نداشته باشند که بتوانند به تعهدات خود عمل کنند.
افزایش شدید بازده اوراق‌قرضه CoreWeave نشان‌دهنده همین عدم قطعیت است. چه کسانی سودهای هنگفتی به دست خواهند آورد و چه کسانی ممکن است اساساً از ادامه فعالیت بازبمانند؟ در شرایطی که وام‌دهندگان برای قیمت‌گذاری ریسک با مشکل مواجه‌اند، بسیاری از اپراتورهای کوچک‌تری که توان پردازشی را خریداری و اجاره می‌دهند، با نرخ‌های بهره دورقمی روبه‌رو هستند.
خوشبختانه برای تمام فعالان این حوزه، بازارهای سازمان‌یافته‌ای در حال شکل‌گیری پیرامون زنجیره تأمین توان پردازشی هستند. برخی بورس‌های نوظهور مانند Compute Exchange، واحدهای پردازش گرافیکی یا GPUها را بر اساس موقعیت جغرافیایی، مدت اجاره، قیمت و میزان دسترس‌پذیری فهرست می‌کنند. GPUها که نام اختصاری آن‌ها روزبه‌روز شناخته‌شده‌تر می‌شود، ستون فقرات سخت‌افزاری هوش مصنوعی به شمار می‌روند.
غول‌های جهانی معاملات مشتقه از جمله گروه CME و بورس بین‌قاره‌ای (Intercontinental Exchange)، امیدوارند قراردادهای آتی توان پردازشی خود را راه‌اندازی کنند. این شرکت‌ها با استارتاپ‌هایی همکاری کرده‌اند که در توسعه شاخص‌های توان پردازشی پیشگام هستند؛ شاخص‌هایی که به قیمت اجاره تراشه‌های محبوب هوش مصنوعی وابسته‌اند. آن‌ها اکنون در انتظار دریافت تأییدیه نهادهای نظارتی هستند.
برخی پیشگامان بازار توان پردازشی به‌جای انتظار برای تأیید ابزارهای مشتقه قابل‌معامله در بورس، در حال ایجاد ابزارهای مالی خارج از بورس (Over-the-Counter) یا به‌اختصار OTC هستند؛ ابزارهایی از همان نوع که در بازارهای اعتباری و ارز رواج دارند.
در ماه مارس، استارتاپی به نام Anera Labs یک معامله آزمایشی شش‌رقمی را برای ماه ژوئن با FalconX، کارگزار ارزهای دیجیتال، ترتیب داد. مبنای این معامله، قیمت آتی اجاره GPUهای محبوب H100 انویدیا بود. استارتاپ دیگری به نام Luxor قراردادهایی مشابه قراردادهای معاوضه‌ای یا سوآپ (Swap) به اپراتورها ارائه می‌دهد که جریان نقدی ثابتی را به‌ازای هر سرور و هر ساعت تضمین می‌کنند. اگر قیمت نقدی توان پردازشی کمتر از قیمت توافق‌شده در قرارداد سوآپ باشد، مابه‌التفاوت به اپراتور پرداخت می‌شود؛ اما اگر قیمت نقدی بالاتر باشد، این اپراتور است که باید مابه‌التفاوت را بپردازد.
«ایتن ورا» (Ethan Vera)، یکی از بنیان‌گذاران این شرکت توضیح می‌دهد که این پرداخت می‌تواند مثلاً از طریق سازوکار تقسیم درآمد انجام شود. ارزش ابزارهای مشتقه سفارشی Luxor در حال حاضر نسبتاً محدود و در حد ده‌ها میلیون دلار است، اما ظرفیت رشد این بازار بسیار گسترده است.
درحالی‌که بورس‌های آمریکا منتظر چراغ‌سبز نهادهای نظارتی هستند، شرکت‌های نوظهور در نقاط دیگر جهان فعالیت خود را آغاز کرده‌اند. شرکت Architect Financial Technologies که در سال ۲۰۲۳ تأسیس شد، از طریق بورس خود در برمودا، قراردادهای آتی توان پردازشی را عرضه می‌کند که ارزش آن‌ها به ارزش تراشه‌ها در آمریکا وابسته است.
این شرکت همچنین به‌تازگی پلتفرمی راه‌اندازی کرده است که در آن سازندگان مدل‌های هوش مصنوعی برای ارائه خدمات «استنتاج» (Inference) پیشنهاد قیمت می‌دهند، نه برای عرضه ظرفیت پردازشی زیرساختی. منظور از استنتاج، خروجی مفیدی است که یک مدل هوش مصنوعی در پاسخ به یک پرامپت تولید می‌کند. «برت هریسون» (Brett Harrison)، بنیان‌گذار و مدیرعامل این شرکت معتقد است استانداردسازی استنتاج ممکن است آسان‌تر از استانداردسازی توان پردازشی باشد.
باتوجه‌به عدم قطعیت حاکم بر این بازار کاملاً جدید، فعالان ریسک‌پذیر به آن جذب شده‌اند. بسیاری از آن‌ها از جمله هریسون، پیش‌تر در صنعت ارزهای دیجیتال فعالیت داشته‌اند؛ صنعتی که زمانی پردازش‌محورترین فعالیت اقتصادی جهان محسوب می‌شد و مهندسان مالی را جذب می‌کرد که می‌کوشیدند توان پردازشی را به یک دارایی قابل‌معامله تبدیل کنند. هریسون پیش‌تر رئیس FTX US، بازوی آمریکایی صرافی ارز دیجیتال تأسیس‌شده توسط «سم بنکمن فرید» (Sam Bankman-Fried)، بود. او دو ماه پیش از ورشکستگی شرکت مادر در نوامبر ۲۰۲۲ که در بحبوحه رسوایی تقلب رخ داد، از سمت خود استعفا داد.
شرکت Luxor نیز در ابتدا عمدتاً به استخراج‌کنندگان بیت‌کوین خدمات ارائه می‌داد. «ویشوا نایک» (Vishwa Naik)، یکی از بنیان‌گذاران Anera، پیش‌تر کارآفرین حوزه ارزهای دیجیتال بود. CoreWeave و برخی دیگر از شرکت‌های نئوکلاد نیز فعالیت خود را به‌عنوان کسب‌وکارهای استخراج ارز دیجیتال آغاز کرده بودند.
با گسترش فرصت‌ها، شرکت‌های مالی باسابقه نیز توجه بیشتری به این بازار نشان می‌دهند. دو شرکت بزرگ بازارساز DRW و Jump Trading، هر دو در Silicon Data سرمایه‌گذاری کرده‌اند؛ شرکت پژوهشی متمرکز بر توان پردازشی که گروه CME امیدوار است با همکاری آن قراردادهای آتی خود را راه‌اندازی کند. هر یک از این دو بازارساز همچنین تیم اختصاصی خود را برای معامله این کالای جدید تشکیل داده‌اند. در ماه جاری، Jump Trading استارتاپ فعال در معاملات توان پردازشی Ito Markets را خریداری کرد و قرار است بنیان‌گذاران این استارتاپ، اقدامات Jump برای ورود به این صنعت جدید را رهبری کنند.
«دیوید اولسن» (David Olsen)، مدیر سرمایه‌گذاری Jump تأکید می‌کند که با شکل‌گیری نهادهای مناسب، این بازار با سرعت بیشتری رشد خواهد کرد. از جمله این نهادها می‌توان به اتاق‌های پایاپای (Clearing Houses) اشاره کرد که با اطمینان از پایبندی هر دو طرف معامله به تعهدات قراردادی، خطر فروپاشی ناشی از نکول را کاهش می‌دهند.
او اذعان می‌کند: «هنوز فاصله زیادی تا رسیدن به آن نقطه داریم.» این اظهارنظر بازتاب‌دهنده دیدگاه بسیاری از فعالان این صنعت است که معتقدند بلوغ بازار ممکن است سال‌ها یا حتی دهه‌ها طول بکشد. بااین‌حال، اولسن اضافه می‌کند: «اما ما می‌خواهیم بخشی از این گفت‌وگو باشیم.» چنین تمایلی چندان تعجب‌آور نیست. به‌هرحال، در شرایطی که تقاضا برای کالایی همچنان کمیاب به‌شدت در حال افزایش است و کسب‌وکارهای بسیاری در سراسر جهان به آن وابسته‌اند، فرصت اقتصادی پیش رو عظیم است.
نایک از شرکت Anera که پیش از ورود به صنعت ارزهای دیجیتال در شرکت خوشه‌ای هندی Reliance Industries به‌عنوان معامله‌گر نفت فعالیت می‌کرد، وضعیت کنونی بازار توان پردازشی را به روزهای پایانی سلطه «هفت خواهر» (Seven Sisters) تشبیه می‌کند؛ کارتل متشکل از غول‌های نفتی غربی که از اواخر دهه ۱۹۲۰ تا دهه ۱۹۷۰ بر تجارت جهانی نفت تسلط داشتند. انحصار قدرتمند این شرکت‌ها سرانجام با ملی‌شدن صنعت نفت در بسیاری از کشورهای صادرکننده و ظهور بازار آزاد نفت در تقریباً سراسر جهان شکسته شد.
اکنون که دولت‌ها با نگاهی طماعانه به آزمایشگاه‌های هوش مصنوعی چشم دوخته‌اند و شرکت‌هایی مانند Anera تلاش می‌کنند بازاری را از صفر ایجاد کنند. تصور آینده‌ای مشابه برای توان پردازشی چندان دشوار نیست.
گزارش حاضر در نسخه October 24th 2026 نشریه The Economist منتشر شده است.
