هوش مصنوعی در حال تغییر دین است و ادیان نیز می‌کوشند هوش مصنوعی را تغییر دهند

«امیدواریم پاپ لئو ما را سربازان خود ببیند.» این را «متیو هاروی سندرز»، مدیرعامل یک استارتاپ کاتولیکی به نام Longbeard می‌گوید. در اتاقی در نزدیکی دانشگاه پاپی گرگوری در رم، ربات‌های این شرکت مشغول اسکن کتاب‌ها، نسخه‌های خطی و کدکس‌های باستانی هستند. به گفته او، پژوهشگران سال‌ها برای در دسترس قراردادن بخش بزرگی از «حکمت عظیمی که روی قفسه‌ها قرار دارد» در مؤسسات کاتولیک تلاش کرده‌اند، اما پیشرفت‌های هوش مصنوعی به این معناست که «اکنون می‌توانیم بینش‌های نهفته در حتی فرسوده‌ترین متون باستانی را درک کنیم». Longbeard این مجموعه متون را وارد شکل مدرن‌تری از ارتباط دینی تحت عنوان Magisterium AI می‌کند. Magisterium AI یک چت‌بات است که از کتابخانه‌ای گزینش‌شده از آموزه‌ها و پژوهش‌های کاتولیکی استفاده می‌کند. به گفته سندرز، این چت‌بات در ۱۹۰ کشور میلیون‌ها کاربر دارد که از آن برای دریافت «پاسخ به پرسش‌های عمیق» استفاده می‌کنند.

فعالیت Longbeard نشان می‌دهد که چگونه پیشرفته‌ترین فناوری جهان در حال تغییردادن قدیمی‌ترین سنت‌های آن است. این فعالیت همچنین تلاش شتاب‌زده مؤسسات و شرکت‌های دینی برای اثرگذاری بر چگونگی توسعه و استفاده از هوش مصنوعی را روشن می‌کند. این فناوری به‌تدریج در حال انجام‌دادن وظایفی است که ادیان برای هزاران سال انجام داده‌اند؛ یعنی شکل‌دادن به نگاه انسان‌ها به زندگی و کمک به آن‌ها برای یافتن معنا در آن. مدل‌های پیشرو عمدتاً توسط آزمایشگاه‌هایی در سیلیکون‌ولی و چین توسعه می‌یابند، بدون آنکه ادیان سهم چندانی در این فرایند داشته باشند؛ موضوعی که رهبران دینی را نگران کرده است. پاپ لئو چهاردهم در نخستین بخشنامه کلیسایی خود در ماه مه استدلال کرد که فناوری هرگز خنثی نیست و «ویژگی‌های کسانی را به خود می‌گیرد که آن را طراحی، تأمین مالی، تنظیم و استفاده می‌کنند». نگرانی این است که هوش مصنوعی بیش از حد سکولار شود و باورهای دینی را تضعیف یا حتی جایگزین کند.

تحلیل اکونومیست از هشدار پاپ نسبت به هوش مصنوعی

هوش مصنوعی به شیوه‌هایی در حال تغییر دین است که بسیاری از دین‌داران را نگران می‌کند. برخی از این تغییرات کاملاً روزمره‌اند؛ مانند استفاده مبلغان از آن برای آماده‌سازی موعظه‌ها و مطالب آموزشی. کلیسای مورمون استفاده از موعظه‌های نوشته‌شده توسط هوش مصنوعی را توصیه نمی‌کند، زیرا به گفته «گریت گونگ»، یکی از رهبران این کلیسا: «مردم باید از احساس و الهام خودشان استفاده کنند». در یهودیت و بسیاری از ادیان دیگر، کلنجاررفتن با متون اصلی، به‌جای استفاده از خلاصه‌های تولیدشده توسط هوش مصنوعی، بخش ضروری عمل دینی است. افزون بر این، موعظه‌هایی که به هوش مصنوعی متکی هستند ممکن است حاوی توهمات هوش مصنوعی (hallucinations)، مانند نقل‌قول‌های نادرست از متون مقدس، باشند.

نگرانی بزرگ‌تر این است که هوش مصنوعی ممکن است رابطه میان روحانیون و پیروان دین را تغییر دهد. دستگاه چاپ، کتاب مقدس را در اختیار شمار بسیار بیشتری از مسیحیان قرار داد و به شکل‌گیری تفاسیر جدیدی از ایمان کمک کرد؛ سپس همین دستگاه به انتشار این دیدگاه‌ها، با وجود مخالفت روحانیون کمک کرد. به همین ترتیب، مشاوره دینی ارائه‌شده توسط هوش مصنوعی ممکن است اهمیت توصیه‌هایی که رهبران معنوی ارائه می‌کنند را کاهش دهد. «ولید کادوس» که یک چت‌بات هوش مصنوعی برای مسلمانان به نام Ansari را توسعه داده نگران است که چون مدل‌ها اغلب «چاپلوس‌اند و بر کاربر تمرکز می‌کنند، نه جامعه او»، مؤمنان به سمت نوعی عمل دینی «فردی‌تر» سوق پیدا کنند.

«بت سینگلر» از دانشگاه زوریخ می‌گوید هوش مصنوعی در حالت افراطی به «بداهه‌پردازی دینی» دامن می‌زند. با تعامل بیشتر مردم با چت‌بات‌ها و دیگر جویندگان معنای هم‌فکر، برخی از آن‌ها در حال شکل‌دادن به ادیان جدیدی با سازمان‌دهی سست و غیررسمی هستند. برای مثال یک «اجتماع معنوی» به نام Theta Noir در انتظار MENA، ابرهوشی با قدرت‌هایی شبیه خدا است؛ موجودی که «ارتقای بزرگ» را برای بشریت به ارمغان خواهد آورد.

شاید بزرگ‌ترین نگرانی رهبران دینی درباره هوش مصنوعی این باشد که بسیاری از مردم برای یافتن پاسخ، به‌جای مراجعه به مراجع معنوی، به آن روی می‌آورند. بر اساس داده‌های عمومی منتشرشده از میلیون‌ها مکالمه با چت‌بات‌های هوش مصنوعی، پرسش‌های دینی حدود ۵ درصد از کل پرسش‌ها (توضیح مفاهیم دینی) را تشکیل می‌دادند؛ این داده‌ها متعلق به CEFE AI، یک طرح ابتکاری پژوهشی با مشارکت چند دانشگاه دینی است.

بااین‌حال، این مدل‌های پیشرو دارای سوگیری سکولار هستند. تحلیل اخیر اکونومیست نشان داد که مدل‌های OpenAI از پاسخ‌دهندگان در هر کشور جهان سکولارتر هستند (نمودار). CEFE AI، ۱۵۰ پرسش درباره سوگ، روابط، اخلاق و دیگر مسائل شخصی یا اخلاقی را با ۲۷ مدل زبانی بزرگ مطرح کرده است. این مؤسسه در مقاله‌ای که به‌زودی منتشر خواهد شد توضیح می‌دهد که این مدل‌ها تنها در ۵ تا ۱۶ درصد از پاسخ‌های خود به دین اشاره می‌کنند؛ درحالی‌که افرادی که این مؤسسه از آن‌ها نظرسنجی کرده بود، معتقد بودند ایده‌های دینی در ۴۵ تا ۵۹ درصد از این موارد مرتبط خواهند بود.

برای مثال، کاربرانی که به دلیل احساس بی‌معنایی زندگی از هوش مصنوعی کمک می‌خواهند، ممکن است به‌جای یک مبلغ دینی به منابع خودیاری هدایت شوند. «دیوید وینگیت» از CEFE AI می‌گوید: «اگر شرکت‌ها سکولاریسم را به‌عنوان پیش‌فرض در نظر بگیرند، ایمان تضعیف خواهد شد.» به نظر می‌رسد برخی ادیان نیز ممکن است بیش از دیگران متضرر شوند.CEFE AI در مطالعه دیگری که به‌زودی منتشر می‌شود، دریافته است که چت‌بات‌ها تمایل بیشتری دارند مردم را به کاتولیک شدن ترغیب کنند.

رهبران دینی بیم آن دارند که چت‌بات‌های هوش مصنوعی سکولار نه‌تنها ایمان مردم را تضعیف کنند، بلکه انسان‌های ضعیف‌تری نیز بسازند. «آدری تَنگ»، وزیر پیشین دولت تایوان نیز می‌گوید چت‌بات‌های هوش مصنوعی «برای ایجاد آرامش کوتاه‌مدت بهینه شده‌اند». بسیاری از ادیان، اصطکاک، انتقاد و تعامل انسانی را بخش‌های مهمی از فرایند تبدیل‌شدن به انسانی خوب می‌دانند. برای مثال در دائوئیسم، تنش میان اضداد بخشی از آفرینش است. «جوی‌وی شی»، راهبه بودایی از فرقه فوگانگ‌شان، نگران است که اگر مردم به «دریافت آرامش مصنوعی» عادت کنند، دیگر نتوانند با رنج یا با انسان‌های دیگر که خود نیز نقص دارند کنار بیایند. «استیون کرفت»، اسقف بازنشسته کلیسای انگلیکن نیز می‌گوید: «اگر تمام جهان فریفته چت‌بات‌های خودشیفته شود، این امر می‌تواند کار را برای ما حتی دشوارتر کند.»

این نگرانی‌ها توضیح می‌دهند که چرا گروه‌های دینی هم می‌کوشند بر مدل‌های هوش مصنوعی اثر بگذارند و هم بر نحوه استفاده مؤمنان از آن‌ها تأثیر بگذارند. «نیک اسکایتلند» از Gloo، شرکتی که چنین ابزارهایی تولید می‌کند می‌گوید شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی دینی در حال توسعه «مهارکننده‌هایی» هستند که با ایجاد سازوکارهای حفاظتی و پایش محتوا، چت‌بات‌ها را «از نظر الهیاتی همسو» نگه می‌دارند.

بااین‌حال، مهم‌ترین تلاش‌ها مربوط به کوشش گروه‌های دینی برای اثرگذاری مستقیم بر فرایند توسعه مدل‌هاست. کادوس ابراز تأسف می‌کند که اومانیسم سکولار تأثیر بسیار بیشتری از ایده‌های دینی بر تفکر آزمایشگاه‌های هوش مصنوعی داشته است. او می‌گوید «اساسنامه» مدل Claude و «مشخصات» مدل‌های OpenAI؛ یعنی اصولی که رفتار مدل‌ها را شکل می‌دهند عمدتاً «دین را نادیده می‌گیرند». بخشی از این مسئله ممکن است به این دلیل باشد که اخلاق دینی اغلب بر ویژگی‌های شخصیتی تأکید می‌کند که تقلیل‌دادن آن‌ها به قواعد ساده‌ای که یک هوش مصنوعی بتواند از آن‌ها پیروی کند، دشوار است. گنجاندن ایده‌های دینی در فناوری‌ای که افراد متعلق به ادیان مختلف یا حتی افراد بی‌دین از آن استفاده می‌کنند نیز کار پیچیده‌ای است. «کلویی لوبینسکی» که رهبری پژوهش‌های آنتروپیک درباره «سنت‌های خرد» را بر عهده دارد می‌گوید این شرکت مراقب است «مدل را با هیچ سنت واحدی همسو نکند» و با چالش «ساخت یک فناوری کثرت‌گرا» مواجه است.

کادوس در نشست‌هایی که آنتروپیک برگزار می‌کند، همراه با نمایندگان ادیان دیگر از جمله اسکایتلند، شرکت کرده است. لوبینسکی که ریاست این نشست‌ها را بر عهده دارد، می‌گوید شرکت او در تلاش است تعریف کند که «شخصیت خوب چیست»، زیرا «شکل‌گیری اخلاقی» یک مدل هوش مصنوعی «تأثیر بسیار زیادی» بر کاربران آن خواهد داشت؛ درست مانند آنکه به گفته او، خوانندگان کتاب‌های هری پاتر تحت‌تأثیر شخصیت‌های این کتاب‌ها قرار می‌گیرند. لوبینسکی بازخوردهای حاصل از این نشست‌ها را به مدیران ارشد آنتروپیک منتقل می‌کند.

کلیسای کاتولیک روابط نزدیکی با آزمایشگاه‌های هوش مصنوعی برقرار کرده است. در ماه مه، «کریس اولاه»، یکی از بنیان‌گذاران آنتروپیک در مراسم ارائه بخشنامه کلیسایی پاپ لئو در رم سخنرانی کرد. یک پژوهشگر هوش مصنوعی در یکی از شرکت‌های بزرگ فناوری در سیلیکون‌ولی می‌گوید این سند پرسیدن پرسش‌هایی درباره اخلاق فناوری‌ای که توسعه‌دهندگان در حال ساخت آن هستند را آسان‌تر کرده است. مدیران شرکت‌های فناوری آمریکایی سال‌هاست با رهبران کاتولیک در نشست‌هایی با عنوان «گفت‌وگوهای مینروا» دیدار می‌کنند. آنتروپیک نیز هنگام تدوین اساسنامه Claude با متفکران کاتولیک، در کنار دیگران مشورت کرده است.

بااین‌حال، در وضعیت کنونی تفسیر سازوکارهای درونی بیشتر مدل‌های پیشرو دشوار است؛ بخشی از این دشواری به پیچیدگی ریاضیات مورداستفاده در آن‌ها بازمی‌گردد. در عوض، بسیاری از مؤمنان، چت‌بات‌های دینی اختصاصی خود را ساخته‌اند؛ از GitaGPT گرفته تا Salaam World، تا به کاربران کمک کنند با پرسش‌های دشوار زندگی دست‌وپنجه نرم کنند. برخی دولت‌ها نیز مدل‌های خود را با ارزش‌های دینی که از همان ابتدا در آن‌ها تعبیه شده است، توسعه می‌دهند. قطر از Fanar، خانواده‌ای از مدل‌ها که از ابتدا برای زبان عربی طراحی شده و هدف آن بازتاب ارزش‌های اسلامی و پاسخ‌گویی به پرسش‌های مربوط به این دین است، حمایت می‌کند. دولت تایوان از سال ۲۰۲۳ «مجمع‌های همسوسازی» برگزار کرده است که در آن شهروندان درباره نحوه رفتار هوش مصنوعی به بحث و تصمیم‌گیری می‌پردازند؛ نتایج این فرایند برای شکل‌دهی به مدل‌های توسعه‌یافته در داخل کشور، از جمله مدل‌هایی که باورهای معنوی جوامع را بازتاب می‌دهند، مورداستفاده قرار گرفته است. تَنگ استدلال می‌کند که باید به مردم امکان داده شود «مدل‌هایی که از قبل استفاده می‌کنند را شخصی‌سازی کنند» و درعین‌حال به مدل‌های کوچک‌تر نیز دسترسی داشته باشند. به باور او، این کار مانع «یکسان‌سازی» باورهایی خواهد شد که مدل‌های جریان اصلی در غیر این صورت ممکن است به همراه بیاورند.

درحالی‌که برخی رهبران دینی از گسترش چت‌بات‌های دینی نگران‌اند، برخی دیگر فرصت‌هایی را که هوش مصنوعی ایجاد می‌کند، گرامی می‌دارند. کلیساها در کشورهای غربی مدت‌هاست با کمبود روحانی و افزایش روزافزون وظایف اداری پیچیده مواجه‌اند؛ وضعیتی که زمان کمتری برای تأمل الهیاتی، مراقبت شبانی و وقت‌گذرانی با اعضای کلیسا برای کشیشان باقی گذاشته است. «کریستوفر بنک»، کشیشی در میامی می‌گوید از هوش مصنوعی برای سرعت‌بخشیدن به امور اداری و وظایف پژوهشی استفاده می‌کند؛ کارهایی که پیش‌تر ساعت‌ها زمان می‌بردند. این امر زمان بیشتری برای مطالعه عمیق‌تر کتاب مقدس و خدمت حضوری در اختیار او قرار می‌دهد. برخی کشیشان نیز «دوقلوهای» هوش مصنوعی از خود ساخته‌اند که با موعظه‌های قبلی آن‌ها آموزش دیده‌اند.

لانگ‌برد اخیراً Ephrem را توسعه داده است؛ یک مدل زبانی کوچک که برای تبدیل انسان‌ها به قدیسان طراحی شده است. این مدل با استفاده از داستان‌های زندگی قدیسان، برنامه‌ای برای زندگی هر فرد ایجاد می‌کند. سندرز می‌گوید این ابزار «مثل فرشته کوچکی روی شانه شماست که مطمئن می‌شود اولویت‌هایتان درست هستند.» از ابزارهای مشابه می‌توان برای تبلیغ و ترویج دین نیز استفاده کرد. یک مطالعه که به‌زودی از سوی پژوهشگران دانشگاه آکسفورد و دیگر مؤسسات منتشر خواهد شد، هوش مصنوعی مکالمه‌ای را در برابر سخنرانان عمومی باتجربه، از جمله قهرمانان مناظره، قرار داد و دریافت که هوش مصنوعی «به طور قابل اتکایی متقاعدکننده‌تر» است.

«اندرو دیویسون» از دانشگاه آکسفورد معتقد است: «کار شبانی از جمله حوزه‌هایی خواهد بود که کمترین تهدید را از سوی هوش مصنوعی احساس خواهد کرد.» بخشی از این مسئله به این دلیل است که بسیاری از کشیشان زمان کمتری را صرف ارائه مشاوره می‌کنند و زمان بیشتری را به برگزاری آیین‌ها اختصاص می‌دهند. شمار کمی از مؤمنان تمایل دارند چت‌بات‌ها ریاست مراسم ازدواج، خاک‌سپاری یا غسل تعمید آن‌ها را بر عهده بگیرند. افزون بر این، با افزایش زمانی که مردم به‌تنهایی و در فضای آنلاین سپری می‌کنند، برخی رهبران معنوی معتقدند علاقه به فعالیت‌های جمعی و واقعی مانند آیین‌های دینی، حتی ممکن است افزایش یابد. گونگ می‌گوید: «ما خواهان روابط اصیل انسان با انسان و خدا با انسان خواهیم بود.»

گزارش حاضر در نسخه Augst 29^th 2026 نشریه The Economist منتشر شده است.