آیا چین می‌تواند بر صادرات هوش مصنوعی نیز مسلط شود؟

شرکت حمل‌ونقل عمومی سوئیسی PostBus با اپراتور تاکسی‌های رباتیک Apollo Go متعلق به غول فناوری چینی بایدو (Baidu) همکاری کرده است. این پروژه یکی از ده‌ها پروژه‌ای است که طی دو سال گذشته در نقاط مختلف جهان شروع شده‌اند؛ پروژه‌هایی که در آن‌ها مسافران سنگاپوری، اسلواک یا سعودی هستند، اما سخت‌افزار و داده‌های پشت فرمان از چین می‌آیند.

شرکت‌های چینی فعال در حوزه هوش مصنوعی فیزیکی با سرعت در حال حرکت به سمت بازارهای خارجی هستند. بر اساس گزارش EqualOcean، یک شرکت پژوهشی چینی، بیش از ۷۰ شرکت از این حوزه فعالیت‌هایی را در خارج از کشور راه‌اندازی کرده‌اند و حدود ۲۰ شرکت دیگر نیز در حال آماده‌سازی برای انجام چنین کاری هستند. بسیاری از آن‌ها، مانند Neolix، گروه فعال در حوزه لجستیک خودران، هم‌اکنون در ده‌ها کشور فعالیت دارند. این شرکت‌ها در زمینه گسترش همکاری‌های بین‌المللی، رقبای آمریکایی خود را پشت سر گذاشته‌اند. شرکت‌هایی مانند ویمو (Waymo)، شرکت تاکسی‌های خودران متعلق به شرکت مادر گوگل یعنی آلفابت، ابتدا تمرکز خود را بر فتح بازار داخلی گذاشته بودند و سپس به سراغ ورود به کشورهای دیگر رفته‌اند.

شرکت‌های چینی تا حدی به دلیل محدود بودن فرصت‌های سودآور در داخل کشور، مشتاق صادرات هستند. آن‌ها در چین توانسته‌اند پروژه‌های خود را در مقیاس بزرگ توسعه دهند و هزینه واحد سخت‌افزارهای گران‌قیمت را کاهش دهند. شرکت‌های تاکسی‌رانی همچنین توانسته‌اند داده‌های لحظه‌ای جمع‌آوری کنند تا عملکرد خودروها روان‌تر شود. بااین‌حال، اقتصاد این کسب‌وکارها همچنان توجیه‌پذیر نیست؛ عمدتاً به این دلیل که مازاد رانندگان تاکسی باعث پایین ماندن کرایه‌ها شده است. کارگران تازه‌بیکارشده اغلب به رانندگی تاکسی روی می‌آورند و به افزایش عرضه کمک می‌کنند. بایدو که در سال ۲۰۲۵ اعلام کرده بود تاکسی‌های رباتیکش در شهر ووهان به نقطه سربه‌سر رسیده‌اند، از آن زمان دیگر درباره این موضوع تبلیغی نکرده است. Pony.ai، رقیب این شرکت نیز ادعا می‌کند که در شهرهای چین به نقطه سربه‌سر رسیده است.

بازارهای خارجی بسیار جذاب‌تر به نظر می‌رسند، به‌ویژه اگر توسعه‌دهندگان بتوانند فناوری کم‌هزینه و داده‌های به‌دست‌آمده از چین را در مناطقی به کار بگیرند که امکان دریافت هزینه بیشتری وجود دارد. یک سفر ۱۰ کیلومتری با تاکسی در ووهان حدود ۲۳ یوان (۳.۴۰ دلار) هزینه دارد، درحالی‌که کرایه همین مسافت در سنت گالن (St Gallen)، یک کانتون در شرق سوئیس، رقم قابل‌توجه ۴۴ فرانک سوئیس (۵۴ دلار) است. احتمالاً همین اختلاف قیمت توضیح می‌دهد که چرا شرکت‌های چینی اکنون بیشتر بر توسعه فعالیت‌های خارجی خود تمرکز کرده‌اند تا عملیات داخلی. بایدو دیگر اطلاعاتی درباره ناوگان‌های چینی خود منتشر نمی‌کند و تنها درباره فعالیت‌های خارجی‌اش اطلاع‌رسانی می‌کند.

ارائه‌دهندگان خدمات هوش مصنوعی به‌جز تاکسی‌های رباتیک نیز در داخل چین برای سودآوری با مشکل مواجه هستند. درحالی‌که برخی کاربران غربی حاضرند برای اشتراک سرویس‌هایی مانند ChatGPT یا Claude هزینه پرداخت کنند، مصرف‌کنندگان چینی تمایلی به پرداخت پول برای چت‌بات‌های خود ندارند. شرکت‌های چینی نیز در هزینه‌کردهای فناوری اطلاعات محتاط هستند و کمتر از یک‌دهم همتایان آمریکایی خود برای این حوزه هزینه می‌کنند.

دولت چین نیز خواهان صادرات بیشتر هوش مصنوعی است. اما حزب کمونیست که بیش از هر چیز بر ثبات تمرکز دارد، می‌خواهد از هرگونه نشانه‌ای مبنی بر جایگزینی نیروی انسانی توسط هوش مصنوعی و در نتیجه خطر ناآرامی اجتماعی جلوگیری کند، درحالی‌که هم‌زمان تلاش دارد فاصله خود با آمریکا در رقابت هوش مصنوعی را کاهش دهد. اگر کاهش مشاغل ارتباطی به هوش مصنوعی از خود نشان دهد، هم ارائه‌دهندگان خدمات هوش مصنوعی و هم مشتریان آن‌ها ممکن است نگران پیامدهای قانونی باشند.

درحالی‌که شرکت‌های غربی برای سرمایه‌گذاران خود درباره صرفه‌جویی‌های احتمالی (و تاکنون اغراق‌شده) در هزینه‌های نیروی انسانی ناشی از هوش مصنوعی صحبت می‌کنند، شرکت‌های چینی در این زمینه سکوت اختیار کرده‌اند. افراد مطلع می‌گویند برخی شرکت‌های فناوری واقعاً در حال کاهش تعداد برنامه‌نویسان خود هستند؛ افرادی که با پیشرفت سریع ابزارهای کدنویسی، نخستین گروه در معرض تعدیل نیرو قرار گرفته‌اند؛ اما شرکت‌ها مراقب هستند این موضوع را در بوق‌وکرنا نکنند.

استقرار تاکسی‌های رباتیک در چین تاکنون باعث ازدست‌رفتن مشاغل نشده است، اما حتی مطرح‌شدن احتمال جایگزینی رانندگان تاکسی با ربات‌ها نیز به اعتراضات کوچک منجر شده است. برخی نهادهای قانون‌گذار محلی صدور مجوز برای ناوگان‌های خودران را متوقف کرده‌اند. در ماه آوریل، دادگاهی به نفع کارمندی رأی داد که از کارفرمای خود به دلیل ازدست‌دادن شغلش در نتیجه استفاده از هوش مصنوعی شکایت کرده بود. یک کمیته نظارت ملی نیز اعلام کرده است که شرکت‌ها نباید از این فناوری با هدف جایگزین‌کردن انسان‌ها استفاده کنند.

تعدیل نیرو به‌واسطه هوش مصنوعی در چین غیرقانونی شد

«آنجلا ژانگ» (Angela Zhang) از دانشگاه کالیفرنیای جنوبی معتقد است صادرات خدمات هوش مصنوعی به کانال اصلی‌ای تبدیل می‌شود که از طریق آن چین می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی ناشی از گسترش سریع این فناوری در داخل کشور را به خارج منتقل کند. مانند کالاهای چینی، خدمات هوش مصنوعی نیز ممکن است در بازارهای خارجی با مقاومت روبه‌رو شوند. این خدمات به دلیل ریسک‌های مرتبط با مقررات و الزامات انطباق (Compliance) پیچیده‌تر از کالاهای فیزیکی هستند؛ موضوعی که «لیو چینگ‌فنگ» (Liu Qingfeng)، رئیس هیئت‌مدیره iFlyTech یکی از شرکت‌های مطرح هوش مصنوعی چین اخیراً به آن اشاره کرده است.

بااین‌حال، برخلاف چین، بسیاری از بازارهای غربی با کمبود نیروی کار بومی مواجه هستند؛ برای مثال بسیاری از رانندگان تاکسی مهاجر هستند. در چنین شرایطی، خدمات چینی حتی ممکن است با استقبال روبه‌رو شوند. بنابراین صادرات خدمات هوش مصنوعی می‌تواند دو هدف را هم‌زمان محقق کند: شرکت‌ها درآمد کسب می‌کنند و حزب کمونیست از نارضایتی‌های اجتماعی در امان می‌ماند. شاید حتی هدف سومی نیز وجود داشته باشد؛ تمرکز بر بازارهای خارجی به چین اجازه می‌دهد مدل رشد مبتنی بر صادرات خود را حفظ کند، حتی در شرایطی که بخش بزرگی از جهان از کالاهای چینی اشباع شده و بسیاری از کشورها موانع تجاری ایجاد کرده‌اند.

پس از تعدیل به‌واسطه تورم، صادرات خدمات چین بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ دو برابر شده و به ۵۱۰ میلیارد دلار در سال رسیده است؛ درحالی‌که صادرات کالا که حجم بسیار بزرگ‌تری دارد کمی بیش از ۴۰ درصد رشد کرده است. هوش مصنوعی، در قالب تاکسی‌های رباتیک، رایانش ابری و چت‌بات‌ها، سهم روبه‌رشدی از این تجارت خدمت‌محور را تشکیل خواهد داد.

«شی جین‌پینگ»، رئیس‌جمهور چین در کنفرانسی در شانگهای در ۱۷ ژوئیه اعلام کرد که توسعه هوش مصنوعی باید به یک «سمفونی از همکاری بین‌المللی» تبدیل شود. او با حمایت از سیستم‌های وزن‌باز، تلاش کرد چین را به‌عنوان ارائه‌دهنده هوش مصنوعی به‌عنوان یک کالای عمومی جهانی معرفی کند.

چین می‌تواند در نهایت به طور قابل‌توجهی در صادرات محصولات و خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی پیشتاز جهان شود. این کشور علاوه بر خود خدمات، استانداردهای فناورانه این صنعت را نیز صادر می‌کند؛ یعنی پروتکل‌های پذیرفته‌شده‌ای که امکان هماهنگی و کارکرد مشترک همه چیز، از پیچ‌ها گرفته تا تراشه‌های نیمه‌رسانا را فراهم می‌کنند.

برای دهه‌ها، استانداردهای فناوری معمولاً توسط کشورهای غربی تعیین شده‌اند. اما در بسیاری از نقاط جهان، هنوز استاندارد مشخصی برای خدمات هوش مصنوعی مانند تاکسی‌های رباتیک وجود ندارد. ژانگ اشاره می‌کند که وقتی شرکت‌های چینی نخستین تاکسی‌های رباتیک را در کشوری راه‌اندازی می‌کنند، عملاً به استاندارد بالفعل (De Facto Standard) تبدیل می‌شوند. هنگامی که رقبای آمریکایی آن‌ها تلاش کنند ربات‌های خود را به بازارهای خارجی صادر کنند، ممکن است متوجه شوند که برای سازگاری با این اکوسیستم، مجبورند آن‌ها را بیشتر شبیه محصولات چینی طراحی کنند.

گزارش حاضر در نسخه July 25^th 2026 نشریه The Economist منتشر شده است.