هوش مصنوعی؛ فناوری سرنوشتسازی که جایگزین بمب اتم در قرن ۲۱ شد
نگار علی
- ۲۶ خرداد ۱۴۰۵
هوش مصنوعی دیگر صرفاً یک فناوری نوظهور نیست، بلکه به مهمترین متغیر تعیینکننده آینده نظام بینالملل تبدیل شده؛ متغیری که از بازدارندگی هستهای و ماهیت جنگ گرفته تا امنیت داخلی دولتها و رقابت آمریکا و چین را دگرگون کرده و در عین حال، فرصتی تاریخی پیشروی کشورهای در حال توسعه قرار داده است.
«رحمان قهرمانپور»، تحلیلگر روابط بینالملل، در همایش «هوش مصنوعی در عصر بحران» با بیان اینکه مسئله امنیت، بازدارندگی و آینده نظام بینالملل در عصر هوش مصنوعی، از کلیدیترین مباحث پیشروی ماست؛ گفت: «کسانی که تاریخ ویل دورانت (بهویژه جلد ششم؛ عصر ایمان) را خواندهاند، میدانند که هر دورانی با یک ویژگی کلیدی شناخته میشود. امروز ما واقعاً وارد «عصر هوش مصنوعی» شدهایم. همانطور که اریک اشمیت و هنری کیسینجر در کتاب خود تبیین کردهاند، ما دورانی را آغاز کردهایم که در آن، انسان عاملیت مرکزی و انحصاری خود را در شناخت جهان با هوش مصنوعی شریک میشود. به تعبیر فلسفی، ما دیگر تنها موجود برتر یا تنها عامل اندیشهورز کره زمین نیستیم و عاملیت جدیدی ظهور کرده که میتواند پابهپای انسان بیندیشد و منشأ اثر باشد.»
هوش مصنوعی؛ فناوری که نظم جهانی را بازتعریف میکند
او در ادامه افزود:«اگر در دوران پس از جنگ جهانی دوم، فناوری سلاحهای هستهای سلسلهمراتب قدرت را در جهان تغییر داد، امروز شبیهترین رفتار و کارکرد را در هوش مصنوعی میبینیم. در پیمان (NPT)، پنج قدرت هستهای بزرگ دنیا (آمریکا، چین، فرانسه، انگلیس و روسیه) صاحب حق وتو و قاعدهگذار جهان شدند، زیرا زودتر از بقیه به این سلاح دست یافتند. امروز اما در رقابت هوش مصنوعی، چین و آمریکا با فاصلهای چشمگیر از بقیه جلو افتادهاند.»
قهرمانپور در ادامه افزود:« به همین دلیل، هوش مصنوعی در کنار کوانتوم، ارتباطات کوانتومی و فناوریهای زیستی، یک «فناوری سرنوشتساز» نامیده میشود؛ فناوریهایی که آینده جهان، رقابت قدرتهای بزرگ و به تبع آن سیاست بینالملل را تعیین خواهند کرد.»
از انحصار هستهای تا اشاعه هوش مصنوعی
او در ادامه افزود: «میان هوش مصنوعی و سلاح هستهای یک فرق اساسی وجود دارد: سلاح هستهای در انحصار دولتها بود: به همین دلیل دولتها توانستند ساختارهایی مثل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، پیمان انپیتی و مقررات ملی کنترل صادرات را ایجاد کنند و جلوی اشاعه را بگیرند. در سال ۱۹۶۸ پیشبینی آمریکاییها این بود که تا سال ۱۹۸۰ بیش از ۲۰ کشور هستهای خواهند داشت، اما امروز پس از گذشت چندین دهه، تنها ۹ کشور هستهای در جهان وجود دارد. هوش مصنوعی در دست بخش خصوصی است. هوش مصنوعی درست در نقطه مقابل فناوری هستهای، توسط بخش خصوصی، مهندسان، برنامهنویسان و نخبگان در حال اشاعه است و از طریق گوشیهای هوشمند در دسترس همگان قرار دارد. علاوه بر این، هنوز مقررات بینالمللی محدودکنندهای برای آن وجود ندارد (آخرین تلاشها در اروپا هنوز به یک رژیم حقوقی جامع بینالمللی تبدیل نشده است).»
این تحلیلگر روابط بینالملل در ادامه افزود: «فرصت برای کشورهای در حال توسعه؛ در اقتصاد سیاسی بینالملل، انتقال فناوری از کشورهای توسعهیافته به کشورهای در حال توسعه همیشه فرآیندی بسیار سخت بود. اما امروز ماهیت هوش مصنوعی به گونهای است که این انتقال راحتتر صورت میگیرد. اگرچه همچنان به زیرساخت، برق و نیروی انسانی مجرب نیاز است، اما وضعیت آن نسبت به صلبیت فناوری هستهای به مراتب برای کشورهای در حال توسعه بهتر است.»
او در ادامه گفت: «یکی از دلایل اصلی حرکت سیاست بینالملل به سمت دوقطبی آمریکا و چین، متغیر هوش مصنوعی است. فاصله این دو کشور در زمینه سیاستگذاری، مراکز داده و توسعه هوش مصنوعی با بقیه دنیا به قدری زیاد است که عملاً جهان را دو قطبی میکند. کشورهایی مانند هند، آلمان، بریتانیا و استرالیا با فاصلهای قابلتوجه در رتبههای بعدی هستند. اگرچه کشورهایی مثل تایوان، کره جنوبی و هلند در زنجیره تامین و تولید تراشهها نقش حیاتی دارند، اما سایر عناصر قدرت همهجانبه را دارا نیستند.»
وقتی الگوریتمها به میدان نبرد میآیند
قهرمانپور در ادامه افزود: « سیاست بینالملل در ۳۰۰ سال گذشته همواره تابعی از جنگها و پیامدهای آن (مانند جنگ جهانی اول و دوم) بوده است. دولتی که فناوری برتر را در جنگ داشته باشد، در راس سلسلهمراتب قدرت قرار میگیرد. امروزه هوش مصنوعی در حال دگرگون کردن ماهیت جنگ است:
اقدامات پیشدستانه چین:
از سال ۲۰۱۷، چین ماهوارههای کوانتومی خود را راهاندازی کرده و ارتباطات میان روسیه و چین از این طریق انجام میشود که برای آمریکا غیرقابل شنود است. همچنین گفته میشود چین تنها فناوریای را توسعه داده که قادر است جنگندههای پنهانکار F-35 و حتی زیردریاییهای هستهای را (که تمام مزیتشان در پنهانکاری است) از طریق محاسبات و ارتباطات کوانتومی دتکت (شناسایی) کند.
جنگ اوکراین (جنگ پهپادها):
یکی از دلایل اصلی تابآوری اوکراین در برابر تانکهای T-72 روسیه، اطلاعات ماهوارهای آنلاین ناتو و تجزیه و تحلیل آنلاین دادهها در آلمان بود که به سرعت دستور آتش را به نیروهای اوکراینی صادر میکرد.
خطرات عدم کنترل انسان بر ماشین:
در جنگهای اخیر، از ابزارهای هوش مصنوعی برای شناسایی و زدن اهداف استفاده شد. اما خطای هوش مصنوعی در برخی حوادث (مانند فاجعه مدرسه میناب) نشان داد که اگر فرمول «انسان در چرخه کنترل» (Human-in-the-loop) رعایت نشود، هوش مصنوعی میتواند فاجعهبار باشد.»
او در ادامه افزود: «بزرگترین خطر هوش مصنوعی، مخدوش کردن بنیانهای بازدارندگی هستهای و دکترین «نابودی متقابل تضمینشده» (MAD) است. در ۷۰ سال گذشته، فرمولهای بسیار سختگیرانهای برای استفاده از سلاح هستهای وجود داشته تا خطای انسانی رخ ندهد.
اما هوش مصنوعی میتواند این چرخه امن را مختل کند:
از بین رفتن موازنه ضربه دوم با گنبد طلایی ترامپ: پروژه بلندپروازانه دونالد ترامپ تحت عنوان «گنبد طلایی دفاعی»، با استفاده از ماهوارههای آنلاین و هوش مصنوعی، به دنبال رهگیری آنی هر نوع موشکی در لحظه آمادهسازی است. متخصصان کنترل تسلیحات به ترامپ هشدار دادهاند که این اقدام، اصل بازدارندگی را نابود میکند. اگر آمریکا سیستم دفاعی مطلق داشته باشد و ضربه دوم روسیه یا چین بیاثر شود، موازنه وحشت از بین میرود و دنیا به جای بسیار خطرناکی تبدیل خواهد شد.»
قهرمانپور همچنین در ادامه افزود: «با ورود هوش مصنوعی و سیستمهای هدایت آنلاین، مرز میان سلاحهای متعارف و نامتعارف مخدوش شده است. امروز موشکهای پیشرفته و هوشمندی تولید شدهاند که حجم کوچکی دارند اما به دلیل برخورد دقیق و هدایت ماهوارهای آنلاین، قدرت تخریبی معادل سلاحهای تاکتیکی هستهای ایجاد میکنند.»
به گفته این تحلیلگر روابط بینالملل هوش مصنوعی علاوه بر بعد نظامی، امنیت داخلی دولتها را نیز از طریق پلتفرمهای مجازی (اینستاگرام، ایکس، فیسبوک و یوتیوب) تهدید میکند؛ او در این خصوص گفت:«این پلتفرمها با الگوریتمهای خود، ذائقه و رفتار میلیونها کاربر را تحلیل میکنند:
مهندسی انتخابات:
در انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا، دادههای فیسبوک در اختیار کمپین ترامپ قرار گرفت تا پیامها دقیقاً بر اساس ذائقه مخاطبان طراحی شود. در برزیل، بولسونارو از باگهای واتساپ برای ارسال انبوه پیام و تغییر رفتار رایدهندگان استفاده کرد.
خطر نفوذ و سایبر-هک:
نفوذ هوش مصنوعی به سیستمهای فرماندهی کشورهای هستهای که زیرساخت هوش مصنوعی ضعیفی دارند (مثل کره شمالی یا پاکستان) بسیار خطرناک است. دکترین کره شمالی «پیشدستانه» است؛ اگر هوش مصنوعی به اشتباه سیگنال حمله دریافت کند، فاجعه رخ میدهد.
عملیات روانی آنلاین و اطلاعات جعلی:
هک ایمیلهای هیلاری کلینتون در ۲۰۱۶ و انتشار اخبار دروغین (مانند حمایت پاپ از ترامپ که توسط گروههای سایبری در آلبانی ساخته شد)، نمونههایی از این دست هستند. اخیراً در رومانی نیز به دلیل مداخلات سایبری روسیه به نفع راستگرایان افراطی، انتخابات ابطال شد.
نفرتپراکنهای سازمانیافته:
الگوریتمهای هوش مصنوعی برای جذب مخاطب بیشتر، محتوای جنجالی را پروموت (ترویج) میکنند. این امر بستر مناسبی برای ارتشهای سایبری ایجاد کرده تا به نفرتپراکنی علیه اقلیتها، مذاهب و زبانها بپردازند؛ اتفاقی که در بحران روهینگیا در میانمار رخ داد و نمونههای مشابه آن در بریتانیا و دیگر کشورها دیده میشود. امروزه مقابله با عملیات روانی آنلاین مجهز به هوش مصنوعی، بخش بزرگی از بودجههای امنیتی کشورهای بزرگ را به خود اختصاص میدهد.»
قهرمانپور در آخر با اشاره به اینکه برخلاف ۵ سال گذشته، امروزه تجارت و اقتصاد هوش مصنوعی کاملاً امنیتی شده است؛ گفت: «محدودیتهای شدید آمریکا علیه فروش تراشهها به چین و شکلگیری گروه Choke \ Point یا همان (D4) شامل هلند، کره جنوبی، تایوان و آمریکا به همراه ژاپن) در همین راستاست. در طرف مقابل، چین نیز فروش مواد معدنی و خاکهای کمیاب را محدود کرده است؛ این پدیده همان ناسیونالیسم اقتصادی و ژئواکونومیک است. در نهایت، هر کدام از دو بازیگر اصلی (آمریکا یا چین) که بتواند سریعتر پلههای فناوری هوش مصنوعی را بالا برود، برنده آینده نظام بینالملل خواهد بود. در حال حاضر از میان ۵۴ فناوری سرنوشتساز آینده، چین در حدود ۴۰ مورد جلوتر از آمریکاست که پیشران اصلی همه آنها هوش مصنوعی است. تا زمانی که اروپاییها سرگرم مباحث اخلاقی هوش مصنوعی هستند و هنوز رژیم حقوقی بینالمللی محدودکنندهای برای این فناوری نوشته نشده، یک فرصت تاریخی برای کشورهای در حال توسعه و جنوب جهانی وجود دارد تا سریعتر به این فناوری دست پیدا کنند، پیش از آنکه مانند فناوری هستهای، دسترسی به آن انحصاری و محدود شود.»
همایش هوش مصنوعی در عصر بحران توسط هوشیو و صندوق اقتصاد دیجیتال با محوریت بررسی نقش هوشمصنوعی در بحران برگزار شد. شرکتها و سازمانها فعال در حوزه هوشمصنوعی و اقتصاد دیجیتال از جمله مرکز تحقیقات هوش مصنوعی پارت، داتا تجارت، گرین وب، انجمن صنفی کارفرمایی شرکت های فناور هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال ایران، صندوق CVC بانک تجارت، تپسل و دیتاک؛ حامی این رویداد بودهاند.
