دولت چین؛ هم محرک و هم محدودکننده توسعه هوش مصنوعی
سید محمدجواد فیاض
- ۲۹ فروردین ۱۴۰۵
مقامات دولتی در پی رهبری جهانی در این فناوری نوین هستند، اما همچنان نسبت به پیامدهای اخلالگرانه آن احتیاط میکنند.
به نظر میرسد که هوش مصنوعی به طور ناگهانی در همه جای چین حضور یافته است. از بانکداری گرفته تا خرید و از نقشهیابی تا تاکسیهای اینترنتی، اکنون تقریباً تمامی اپلیکیشنهای موبایلی معتبر چینی، چتباتهای هوش مصنوعی ارائه میدهند. دانشگاهها در حال طراحی دورههای آموزشی در زمینه هوش مصنوعی هستند و حتی خرید یک صندلی توالت به معنای آشنایی با گزینههای ارتقایافته با هوش مصنوعی است که کیفیت ادرار را پایش میکنند. سفارش ماست از یک فروشگاه زنجیرهای لوکس نیازمند اسکن چهره است تا مدل هوش مصنوعی آن بتواند محصول تخمیری خود را متناسب با نیازهای کاربر سفارشیسازی کند.
آمار پذیرش و نقش دولت
البته، هوش مصنوعی در واقع همهجا حضور ندارد. اما ازآنجاییکه در مورد چین صحبت میکنیم (کشوری که علاقهمند به ارائه دادههای مثبت است) دولت دقیقاً خواهد گفت که تا چه حد پیش رفته است. تا سال ۲۰۲۵، دقیقاً ۴۲.۸ درصد از کشور هوش مصنوعی مولد را «پذیرفتهاند» که این میزان دوبرابر درصد سال گذشته است. با این روند، چین تا سال ۲۰۳۰ به هدف خود یعنی «ضریب نفوذ» ۹۰ درصدی در هوش مصنوعی دست خواهد یافت. صرفنظر از معانی دقیق پذیرش یا ضریب نفوذ، این آمار بحثبرانگیز بهتنهایی نمادی کوچک از داستان هوش مصنوعی در چین است؛ نقش مداخلهجویانه و مستقیم دولت در پیشبرد این فناوری.
رقابت جهانی و «لحظه دیپسیک»
از زمان وقوع «لحظه دیپسیک» چین در سال گذشته؛ زمانی که یک استارتاپ ناشناخته با نمایش قابلیتهای پیشرفته با کسری از هزینههای رقبای غربی، جهان را شگفتزده کرد، توجهات بر رقابت برای ساخت بهترین مدلهای هوش مصنوعی متمرکز شده است. اما شاید پرسش مهمتر این باشد که کدام کشور در کاربردیسازی هوش مصنوعی و نه صرفاً توسعه آن، عملکرد بهتری دارد. چین چندین مزیت رقابتی در اختیار دارد:
- مدلهای متنبازی که ارزان و قابل سفارشیسازی هستند
- یک پایگاه تولیدی که در ادغام هوش مصنوعی با محصولات فیزیکی پیشتاز است
- مجموعه عظیمی از پژوهشگران که بر روی این فناوری کار میکنند.
دولت قدرتمند؛ مهمترین مزیت چین
بااینحال، در نهایت عاملی که بیشترین تمایز را میان چین و آمریکا ایجاد میکند، دولت قدرتمند آن است. همانقدر که دیپسیک جهان را از توانمندیهای چین آگاه ساخت، خود چین نیز در سال ۲۰۱۷ بیداری خاص خود را تجربه کرد؛ زمانی که سیستم AlphaGo متعلق به Google DeepMind یکی از استادان برجسته بازی تختهای Go را شکست داد. چند ماه پس از آن، چین نخستین برنامه ملی توسعه هوش مصنوعی خود را منتشر کرد. اکنون این کشور در حال گذار از مرحله پژوهش به مرحله کاربرد است. سال گذشته، دولت طرح ابتکاری «AI Plus» را برای ترویج هوش مصنوعی در بخشهای مختلف، از مراقبتهای بهداشتی تا انرژی را راهاندازی کرد. از مجموع ۷۰۰ میلیارد یوان (۱۰۰ میلیارد دلار) مخارج سرمایهای چین در حوزه هوش مصنوعی در سال گذشته، برآوردها نشان میدهد که سهم دولت حدود ۶۰ درصد بوده است.
اما نقش رهبری دولت یک مزیت مطلق و بیقیدوشرط نیست. بهمحض اینکه دولت اهدافی را تعیین میکند، یک عنصر نمایشی نیز پدیدار میشود. مقامات دولتی به دنبال بهرخکشیدن دستاوردهای خود هستند. ستوننویس نشریه Chaguan اخیراً از «ییژوانگ» (Yizhuang)، یک قطب فناوری در پکن که درحالتوسعه «هوش مصنوعی تجسمیافته» (Embodied AI) یا به عبارتی همان ادغام هوش مصنوعی در رباتهاست، بازدید کرد. یک پارک صنعتی دارای رستورانی با پیشخدمتهای خودکار و نمایشهای رباتیک است. در یک لحظه، یک ربات کوچک شبیه دایناسور روی زمین حرکت کرد و با خجالت به سمت مشتریان رفت. همه چیز بسیار چشمگیر بود، تا اینکه ستوننویس مردی را دید که با یک کنترلر بازیهای ویدئویی در پشت سر خود، این موجود را هدایت میکرد. یکی دیگر از کارکنان با شرمساری اعتراف کرد که هیچ رباتی در آشپزخانه وجود ندارد. او گفت: «آنها هنوز نمیتوانند خوب آشپزی کنند.»
چالشهای رباتهای انساننما
این کاستیهای اولیه، هشداری واقعگرایانه درباره استقرار هوش مصنوعی تجسمیافته در چین هستند. شناختهشدهترین نمونهها، رباتهای انساننمایی هستند که در جریان جشن سال نو در تلویزیون به اجرای کونگفو پرداختند و صدها میلیون بیننده را شگفتزده کردند. اما وادارکردن رباتها به اجرای یک روتین ازپیشتعیینشده، هرچند هم که پیچیده باشد، با حرکت مستقل آنها در محیطهای غیرقابلپیشبینی یکسان نیست. یکی از مدیران اجرایی یک شرکت بزرگ فناوری چینی میگوید که این رباتها در هسته خود، دستگاههای حساسی هستند که مستعد گرمایش بیش از حد و فرسودگی هستند. فرهنگ کاری بدنام «۹۹۶» چین (از ۹ صبح تا ۹ شب، ۶ روز در هفته) ممکن است برای آنها طاقتفرسا باشد.
نگرانیهای امنیتی و محدودیتها
اگرچه دولت هوش مصنوعی را پذیرفته است، اما در برخی حوزهها همچنان محافظهکار باقی مانده است؛ امری که برای کسانی که نگران این فناوری هستند، اطمینانبخش است. در هفتههای اخیر، یک موج هیجانی کوچک در چین به راه افتاد، زیرا هزاران نفر دستیار هوش مصنوعی به نام OpenClaw را بر روی لپتاپهای خود نصب کردند. برخلاف نرمافزارهای هوش مصنوعی که نیازمند پرامپتدهی هستند، OpenClaw بهصورت خودکار عمل کرده و وظایفی مانند پاسخدادن به ایمیلها را مدیریت میکند. اما مقامات دولتی از ترس اینکه این نرمافزار بتواند اطلاعات حساس را فاش کند، بهسرعت استفاده از آن را در شرکتهای دولتی و کارهای دولتی محدود کردند؛ نتیجهگیری مشابهی که برخی شرکتهای بزرگ غربی نیز به آن رسیدهاند.
دغدغه اشتغال
مقامات چینی نگران وضعیت اشتغال نیز هستند. هنگامی که دولت چین طرح ابتکاری AI Plus را راهاندازی کرد، تصریح کرد که میخواهد منابع را به سمت بخشهایی هدایت کند که در آنها نیروی کار کمیاب است و شرایط کاری خطرناک است. به گفته فردی که در جریان این گفتوگو قرار گرفته بود، در دیداری با مدیران اجرایی فناوری یکی از مدیران ارشد نسبت به پیشنهاداتی مبنی بر اینکه هوش مصنوعی ممکن است منجر به اخراجهای دستهجمعی شود با نگرانی واکنش نشان داده بود. پیام او جلوگیری از ایجاد اختلال در بازار کار بود.
کندی پذیرش در بخش دولتی
ازسویدیگر نیز دولت قدرتمند چین درعینحال ممکن است مانع گسترش هوش مصنوعی شود. یکپنجم نیروی کار این کشور در بخش عمومی و شرکتهای دولتی استخدام شدهاند که در پذیرش کُند فناوریهای دیجیتال جدید معروف هستند. در اینجا نیز، دستیابی به اهداف تعیینشده میتواند اهداف تجاری سودآوری را تحتالشعاع قرار دهد. پس از انتشار مدل دیپسیک، به شرکتهای دولتی و سازمانهای حکومتی دستور داده شد تا از قدرت آن بهرهبرداری کنند. «جفری دینگ» (Jeffrey Ding) از دانشگاه جورج واشنگتن میگوید که بسیاری از آنها یک راهحل آسان را انتخاب کردند. آنها ماشینهای مستقلی را نصب کردند که از عملیات اصلی آنها جدا بود.
مزیت دادهای چین
در واقع، مشارکت بزرگتر دولت ممکن است در سیاستهای کمتر پرزرقوبرق باشد، نه در رهاکردن رباتهای انساننما در جهان. در روز ۱۳ مارس ۲۰۲۶، حزب کمونیست جدیدترین برنامه پنجساله خود را اعلام کرد و هوش مصنوعی را در مرکز آن قرار داد. این برنامه خواستار ایجاد مجموعهدادههای باکیفیت برای بخشهایی مانند حملونقل و مراقبتهای بهداشتی است. «کندرا شفر» (Kendra Schaefer) از شرکت مشاوره Trivium China میگوید که این یک «مسئله بسیار مهم» است، زیرا دولت چین بر روی مخزن عظیمی از دادهها نشسته است. اعطای دسترسی به شرکتهای داخلی هوش مصنوعی میتواند به آنها برتری قابلتوجهی نسبت به رقبای خارجی بدهد. بااینوجود، این وضعیت با کشوری که به طور تمامعیار و همزمان در همه جهات بهسوی هوش مصنوعی حرکت میکند، فاصله زیادی دارد. چین نیز مانند اکثر کشورهای جهان بر این باور است که آیندهاش به هوش مصنوعی گره خورده است. اما احتیاط دولت ممکن است بهاندازه اشتیاق آن حائز اهمیت باشد.
گزارش حاضر در نسخه March 28th 2026 نشریه The Economist منتشر شده است.
